Փուրչիլիկ
«Անհավատալի է․․․ Անհավատալի է», -հինգ րոպեն մեկ կրկնում էր ամերիկաբնակ լիբանանահայ Րաֆֆին։ Նա չգիտեր, որ Ջավախքի ճանապարհներով միայն հույսն է արագ անցնում գնում։ Հույսը թե երբևէ այդ ճանապարհը ճանապարհի տեսք կունենա։
Ջավախքով դեպի Էրգիր էի տանում Րաֆֆիին, ավելի ճիշտ՝ Էրզրում։ Երբեք չեմ մոռանա, թե ինչպես Էրզրումի օդանավակայանից հետո Սան Ֆրանցիսկո ճանապարհեցինք նրան ու կատակեցինք՝ Էրզրումից ուղիղ ԱՄՆ «գաղթող» առաջին հայն է մեկ դար անց։
Ես միշտ սիրել եմ Էրզրումը մի փոքր այլ, հարազատ սիրով։ Այնպես, ինչպես կսիրես եղբորդ, որը կորցրել է գլուխը, խառնել բոլոր հաշիվները, բայց դու մեկ է՝ ճանաչում ես նրան, և, իհարկե՝ սիրում։ Կարծես մենք մի գաղտնիք ունենայինք, որը ոչ ոք չգիտեր, կարծես ինձ պատմել էր նա մի բան, որ ոչ ոքի մտքով չէր անցնի։
Րաֆֆին նաև դժվար էր հավատում, որ դեպի Էրգիր տանող մեր ճանապարհի բոլոր ջավախքյան գյուղերը բացարձակ հայաբնակ էին։
«Հիմա ասոնք բոլորը հա՞յ են։ Վրաստանի քաղաքացի, բայց հա՞յ։ Ամենը՞։ Ասո՞նք ալ, անո՞նք ալ»․․․
Այո, Րաֆֆի, այո, սա էլ, նա էլ, ասոնք էլ, անոնք էլ։ Սպասիր՝ տեսնենք։
-Կարո՞ղ ենք սուրճ խմել որևէ տեղ, -նեղ մաջալին տիպիկ ամերիկյան ցանկություններ է հայտնում հյուրս։
-Իհարկե, կարող ենք։ Իջնենք։
-Որտե՞ղ։
-Ցանկացած տեղ։
-Ցանկացած տե՞ղ։
-Այո, ցանկացած գյուղում, ցանկացած տան մոտ։ Սա Ջավախքն է։
-Ինչպե՞ս։
-Այդպես։ Իջեք։
-Ահա աս մարդը հոս կուգա, նա՞ էլ հայ է։
-Ինքդ հարցրու, Րաֆֆի։ Ասա՝ սուրճ եմ ուզում։
-Բայց իրենք իմ հայերենը կ՛հասկնա՞ն։
-Խոսե, Րաֆֆի, խոսե։
-Բարև Ձեզ․․․ Ըըը․․․ Սուրճ մը ունի՞ք․․․
-Ի՞նչ, -աղմուկով խոժոռվեց նոր ծերացող տղամարդը։
-Սուրճ․․․ Հայկական սուրճ․․․, -իրեն կորցրած մանուկի նման շարունակում է ջանալ Րաֆֆին։
-Ի՞նչ կ՛ըսես տո․․․
-Հոպար, կոֆե․․․, - այլևս չեմ դիմանում երկուսի տանջանքներին ես։
-Հա՛․․․ Կոֆե՞ կուզես, ըդմալ ըսա, ձագ ջան․․․Քանի՞ հոգի եք։ Հարս ջան, 6 հատ կոֆե, շուտ էրա․․․
***
Կարինից էին հյուրընկալ հորեղբոր նախնիները։ Ինչպես գրեթե բոլորինը Ջավախքում։
-Մեր գեղն էլ կերթաք․․․ Հետդարձին էլ համեցեք․․․
Որքա՛ն մոտ էր Էրզրումն այդ օրը։ Մեզ դրանից մի քանի ժամ էր բաժանում։ Ահա անցնելու էինք Ջավախքի Կարծախ գյուղով, կիսված Խոզապին լճից անդին մտնեինք թուրքական սահմանից ներս, Արդահանի սառը քամու և Ծովակն Հյուսիսոյի նույնքան սառը տեսարանների ուղեկցությամբ Կարս հասնեինք, դեղին պանրով փիդե ուտեինք, վրայից քնեֆե ճաշակեինք շատ մուգ թեյով ու երկուսուկես ժամից հասնեինք Էրզրում։ Սովորական, շարքային, Թուրքիայի բազմաթիվ նույնատիպ քաղաքներից մեկը, որը հայտնի է իր կրոնապաշտ, տեղ-տեղ՝ կրոնամոլ ու շատ կոնսերվատիվ մարդկանցով, որոնց տանել չեն կարողանում հենց նույն Թուրքիայի բնակչության մեծամասնությունը։
Որքա՛ն մոտ էր Էրզրումն այդ պահին։ Մեզ համար, որ երեկոյան արդեն այնտեղ էինք լինելու և մեր նոր ծանոթի համար՝ 200 և ավելի տարվա հեռավորությամբ, երազային ու իրականում անհասկանալի անցյալի մի կիսատ պատկեր, որը պիտի ամբողջացներ ինչ-որ մեկին, ով կհասներ Էրզրում։ Բայց ոչ նրան։ Ոչ մեր հյուրընկալ հորեղբորը, որն այդ օրն էլ մնաց երազելով։
Որքա՛ն հեռու էր Էրզրումն այդ օրը։
Մի քանի ժամ ու երկու հարյուր տարի․․․
***
Փուրչիլիկ․ այսպես են ասում գազարին մինչև օրս Էրզրումում։ Մոտավորապես այնպես, ինչպես Ջավախքում՝ «փուրչուլուխ»։ Ավելին՝ եթե չլիներ ազգայնական Թուֆանը, ում հետ Պոլսում օսմաներենի նույն խումբ ընկանք, ես երբեք չէի իմանա, որ մեզ ատող Էրզրումում ոչ միայն «փուրչիլիկն» է մնացել հայկական, այլև «գուդիկը», թոնրից լավաշ հանող «խառնիչը», գյուղամեջում ուռենիների տակ հավաքված պապիկների հայտնի դիմելաձև «օրթի»-ն ու ամենակարևորը՝ «պարը»։ Այո, Էրզրումի հայտնի պարը, որը Թուրքիայում հենց նույն, հայկական բառով է հայտնի, և այն պարը, որի ժամանակ բոլոր՝ նախկին ու ներկա էրզրումցիներն այդքան հպարտությամբ են վեր հանում ձեռքերը, շրխկացնում ոտքերը գետնին ու բղավում մինչև թոքերը չպատռվեն։
Այ քեզ պատմություն․․․
Հիմա Թուֆանը, որը համոզված է, որ մենք բոլոր մարդկային դժբախտությունների մեղավոր ազգն ենք, մեր ախալքալաքցի Ռևիկի հետ նո՞ւյն ձև է շանը կանչում, նրանց մայրերը նույն «խառնիչներն» են թոնիր իջեցնում, նրանց եղբայրների հարսանիքներին նրանք իրարից անկախ նույն պա՞րն են պարում։ Այ քեզ բան։
Որքան էինք վիճում Թուֆանի հետ։ Պատրաստ էի խեղդել նրան սեփական ձեռքերովս, երբ նա այդքան ջանասիրաբար փորձում էր հավատալ բաների, որոնց ստահոդության մասին ինքն էլ գիտեր։ Ո՛նց էի սեղմում ատամներս, երբ Թուֆանը՝ աշխարհի ամենադաստիարակված տղան այդքան տխմարություն էր դուրս տալիս և իր մատղաշ, ամեն լավ բանի արժանի կյանքը դնում թունավոր գաղափարների անմիտ զոհասեղանին։
Հա, շատ էր դաստիարակված Թուֆանը։ Աղջիկների ներկայությամբ երբեք չէր հայհոյի, մեծերի ներկայությամբ ալկոհոլ չէր օգտագործի, միշտ մաքուր սափրված էր և միշտ բացում էր դուռը ուսուցչի առաջ։ Գյուղում քիչ էր լինում, բայց շատ պատվով էր կրում էրզրումցու իր ինքնությունը՝ ամբողջ ուղնուծուծով։ Հետո նկատեցի՝ շատ էր վիճում հոր հետ, որովհետև վերջինս ֆիզիկական ուժի վրա էր հույսը դնում հող մշակելիս, իսկ Թուֆանը՝ խելքի։
Մի օր էլ պարզվեց՝ Թուֆանենց գյուղում միայն «խառնիչն» ու «գուդիկը» չեն հայկական։ Ագրակը, արի ու տես, հայտնի, շեն գյուղ էր։ Հատկապես 1915-ին։ Հատկապես երբ բազմամարդ հայկական գյուղն ընդունեց բռնի իսլամացումից փախած հարյուրավոր քրիստոնյա համշենցիների ևս։ Եվ հատկապես երբ ամենամեծ եղեռնագործությունից հետո լռեցին բոլորը՝ տեղացին, համշենցին, ինչպես ասում են՝ նախկինն ու ներկան։ Երևի այդ պահին նրանք ամենաշատն էին հայ։ Որովհետև հայ լինելու համար էին ապրում այն, ինչին արժանի չէր ոչ մի շնչավոր արարած։
«Մեզ մեծ մարդիկ «օրթի» ասելով էին կանչում գյուղում։ Մենք Ռիզեից ենք եկել, Համշենից։ Գիտեմ, որ ուրիշ լեզու ենք խոսել, ձուլվել ենք, երևի լազերեն է, ենթադրում եմ», -մի օր պատմեց Թուֆանը իմ, մեր կուրսեցիներ Ջանսուի և Իսահակի ներկայությամբ։
«Օրթին», այսինքն՝ «որդին» հայերեն է, Թուֆան։ Ագրակ եկած ռիզեցիներն էլ համշենցի հայերն են», -ասացի ես արդեն երբ մենակ էինք։ Չէ՞ որ նման բաներն այդ երկրում ամեն մեկի մոտ խոսվելիք չեն։ Չէ՞ որ հայ լինելու համար էին ապրում այն, ինչին արժանի չէր ոչ մի շնչավոր արարած։
«Հա․․․Կարող է լինել։ Չգիտեմ։ Կպատահի։ Հա, հետո ինչ։ Ես մեկ է՝ թուրք եմ։ Ես այդպես եմ զգում ու ապրում։ Ես երբեք չեմ դավաճանի ինձ սնած երկրին», -ինքն իր հետ բարձրաձայն կռիվ տվեց Թուֆանը՝ մտածելով, թե ինձ հետ է կռվում։
«Լավ ես անում, եղբայր, լավ ես անում»․․․, -ուզեցի ասել ես և ասացի։
***
Ես միշտ սիրել եմ Էրզրումը մի փոքր այլ, հարազատ սիրով։ Այնպես, ինչպես կսիրես եղբորդ, որը կորցրել է գլուխը, խառնել բոլոր հաշիվները, բայց դու մեկ է՝ ճանաչում ես նրան, և, իհարկե՝ սիրում։ Կարծես մենք մի գաղտնիք ունենայինք, որը ոչ ոք չգիտեր, կարծես ինձ պատմել էր նա մի բան, որ ոչ ոքի մտքով չէր անցնի։
Էրզրումն իրոք քչերն են սիրում։ Ոմանք այն համարում են ազգայնական, կոշտ և հետամնաց, ոմանք՝ ցուրտ ու անհրապույր։ Նրա մոխրագույն, երբեմն՝ անգույն, հաճախ ցեխոտվող փողոցներում ոչ բոլորն են դյուրին երջանկանում, իսկ շատերը չեն դիմանում և միագույն ցեխ են հագնում առհավետ։ Քրդեր կան այստեղ, զազաներ, թյուրք դադաշներ, և, արի ու տես, «թուֆաններ»։
«Թուֆան», ի դեպ, փոթորիկ է նշանակում թուրքերեն։
Թուֆանը որոշեց ընդունել իմ հայտնած բոթն այնպես, ինչպես կա։
«Իր ցեղն ուրացողը մեզանից չէ»․ այդպես էր գրված Ղուրանում։ Իսկ Թուֆանենց տանն այդ գրքին շատ էին հավատում։
Սոֆյա Հակոբյան