Նարինջներ
-Ի՞նչ կա տոպրակի մեջ։
-Երեք հատ նարինջ ու մեկ տուփ սրտի դեղ։
-Հը՜մ… Ծանր է մի տեսակ։
-Մոռացա, ծրար էլ կա։ Նամակ է մեջը։
-Հանե՛ք նարինջները։ Թողեք միայն դեղն ու նամակը։ Տեղ չկա, ստիպված եմ։
-Լավ…
-Չգիտեմ՝ ե՞րբ տեղ կհասնի, կամ կհասնի՞ արդյոք։ Պատահում է՝ օրերով, շաբաթներով մնում ենք անցակետում։
Կարմիր խաչի մեքենայի վարորդն այդ պահին ամենատխուր մարդն էր թվում։
-Գիտեմ, հասկանում եմ։ Ուղղակի Նոր տարի է, մտածեցի՝ գոնե երեք հատ ուղարկեմ...
-Քանի՞ հոգի պիտի ուտի այդ երեք հատը,- մեղմ ժպիտ խաղաց վարորդի դեմքին։
-Դասարանի բոլոր երեխաները։ Կկիսեն, ամեն մեկին մի բաժին կհասնի, հաշվել եմ։
-Ձեր մայրն ուսուցչուհի՞ է։
-Հա։
-Կփորձեմ տանել, բայց խոսք չեմ տալիս։
-Շնորհակալ եմ։ Բարի ճանապարհ ձեզ։
-Արդեն բարի բան չկա, աղջի՛կս...
-Այդպես մի՛ ասեք երբեք․․․
Խաչակնքում է։ Կարմիր խաչի մեքենան շարժվում է։ Երանի՜ ինքն էլ կարողանար գնալ... Ուզում է լաց լինել, ազատվել անզորության ցավից, բայց չի ստացվում... Զանգում է։
-Մա՛մ, ի՞նչ ես անում։
-Ծաղիկներս եմ ջրում։ Մի տեսակ տխուր են այսօր։ Երևի նրանից է, որ չեմ հասցնում առավոտները հետները խոսել։ Հացի հերթի ժամերը համընկնում են մեր զրույցի ժամերին։ Տեսնես ծաղիկներն է՞լ են շրջափակման մեջ զգում իրենց, ի՞նչ ես կարծում։
-Հաց հասա՞վ քեզ այսօր։
-Հա՛, հանգիստ եղիր, մեկ երրորդ հաց ունեմ, լավ է։ Դու էն ասա՝ երեխեքի նարինջներն ուղարկեցի՞ր։ Կհասնի՞ մինչև Նոր տարի։
-Ուղարկեցի, բայց չգիտեմ...
-Եթե հանկարծ հասնի, պատկերացնում եմ՝ ինչքան են ուրախանալու․․․ Շա՞տ մարդ կար Կարմիր խաչի մեքենայում։
-Մի քանի հոգի։
-Դե լավ է, գոնե բուժառուներին թողնում են անցնել կամուրջը։
-Մա՛մ, ի՞նչ ես կարծում՝ ճանապարհը կբացե՞ն։
-Նայած, թե որ ուղղությամբ...
Լռություն... Պետք է լաց լինի, որ փրկվի, բայց ինչպե՞ս. այդ ինչպե՞ս է ստացվում, որ մարդիկ կարողանում են լացել այն պահին, երբ իսկապես ուզում են։ Իսկ ինքը իրավունք չունի՞...
-Գրկում եմ... Կհանդիպենք... Քեզ մոտ․․․
-Տոնածառը դրել եմ...
Մայթերի վրա ձյունը անձրև էր դառնում․ անձրևը վազում էր։ Նա փորձում էր հասնել անձրևի հետևից։ Անձրևը արագացնում էր տեմպը։ Տխրությունը փաթաթվում էր ոտքերին, թրջում նրանց։ Ծնկները ցավում էին։ «Ճիշտ տեղում չեմ, դրանից է»։ Ուրիշ փողոց է պետք ապրելու համար։ Այն փողոցը, որ մայթեր չունի, որտեղ ամեն մեքենայից հետո բարձրանում է գյուղի մանր փոշին։ Այդ փոշուց չկա ոչ մի տեղ, դա միայն իրենց փողոցում է՝ այն հեռավոր փողոցում... Ապրելու համար մայթեր պե՞տք են ․․․
Քաղաքի կենտրոնում զարդարված տոնածառի տակ մեկը նվագում էր։
-Jingle Bells․․․
Տոնածառը նման էր գեղեցիկ ու քմահաճ արքայադստեր, ում հետ բոլորը ուզում էին նկարվել, բայց նրանից անտարբերություն էր ճառագում՝ անբացատրելի, սառը, ինչպես լինում են այս աշխարհի բոլոր անտարբերությունները․․․
-Դուք հավատո՞ւմ եք ամանորյա հրաշքներին,- կիթառ նվագող երիտասարդը դադարեցրեց նվագը։
-Առաջ չէի հավատում, հիմա՝ հավատում եմ։
-Սովորաբար մարդիկ փոքր ժամանակ են այդպիսի բաների հավատում, փաստորեն ձեզ մոտ հակառակն է։
-Փաստորեն։
-Իսկ ինչի՞ն էիք հավատում փոքր ժամանակ։
-Օ՜յ, դուք իսկապես ուզո՞ւմ եք, որ պատմեմ։
-Հա, մեկ է՝ ինձ լսող չկա, իզուր նվագում եմ։ Ձյունն էլ վարարում է արդեն, մարդիկ շտապում են։
-Կուզե՞ք տեսնել ձյան մյուս կողմը։
-Ձյան մյուս կողմը ո՞րն է․․․
***
Ձյունն այդ օրը սովորականի պես չէր թափվում․ այն գալիս էր գյուղի վրա հանգչելու՝ ինչպես հին հիշողություն, որ վերադառնում է ամեն Ամանորի։ Աղջիկը կանգնած էր պատուհանի մոտ ու քրտնած ապակու վրա մատներով շրջանակներ էր նկարում։ Նկարում ու ջնջում էր անընդհատ՝ ինչ-որ բան չհավանելով, ասես՝ դա ընդամենը շրջանակ չլիներ, այլ մի մեծ, կարևոր բան։ Նրան թվում էր՝ փոքրիկ այդ շրջանակից պիտի երևար իր ապագան։ Երևի դրա համար էլ անընդհատ ձևափոխում էր, որ ավելի ճիշտ գծի։ Ապագան չէր ձևավորվում, ու նա չէր հասկանում, որ կան բաներ, որոնք իր մատների շարժումներից կախված չեն. ինչպես ձյան փաթիլը, որ ինքն իրեն չի կարող որոշել՝ ո՞ր ճյուղին իջնել, որին՝ ոչ։
Գյուղը նման էր հսկա ծառի՝ հազար ու մի ճյուղերով, որին ձմեռը մերկացրել էր։
-Մա՛մ, քանի՞ տարեկան եմ դառնում այսօր։
-Դու չգիտե՞ս, մեծ աղջիկ ես արդեն։
-Հի՞նգ։
-Ըհը՜, հի՜նգ։
Աղջիկը բարձրացրեց իր փոքրիկ ձեռքը, նայեց մատներին։
-Իսկ հինգը շա՞տ է։
-Շա՞տ... Չէ՛, բայց եթե դու արդեն ուզում ես դպրոց գնալ, ուրեմն բավական մեծ ես քեզ համարում, չէ՞։
-Ես տանը մենակ եմ, մա՛մ։ Դպրոցը մեծ տուն է, շատ երեխաներ ունի… Այնտեղ մենակ չեմ լինի։
Մայրը նայեց նրան խոնարհված թարթիչների արանքից։ Միայն նա գիտեր՝ երեխաներն ուզում են դպրոցի «մեծ տանը» լինել այն ժամանակ, երբ իրենց իսկական տանը մի բան պակաս է՝ մի աթոռ, որը հիմա դատարկ է, մի զույգ կոշիկ, որը չի հագնվելու, մի ձայն, որը չի վերադառնալու։
-Դու քեզ մենա՞կ ես զգում ինձ հետ։
Աղջիկը գլուխը տարուբերեց․ մեծերի նման, ովքեր բառերով չեն ուզում վնասել։
-Չէ՛… բայց երբ դու քեզ մենակ ես զգում ինձ հետ, ես էլ եմ դա զգում…
Մայրը նրան գրկեց այնպես, ինչպես գրկում են ոչ թե երեխային, այլ ներսում պահած ցավի մի գունդ, որը պետք է տաք պահել, որպեսզի հանկարծ չպայթի։ Դրսում ձյուն էր թափվում՝ սպիտակ ու խորհրդավոր, նման այն երազանքին, որի մասին խոսում են միայն լռության մեջ։ Ձյունն իջնում էր գյուղի տների վրա, իջնում էր այն նույն ճանապարհին, որով հայրերը գնացին ու այլևս չվերադարձան։
Գիշերը հարևան Գագիկը՝ Ձմեռ պապի կարմիր բաճկոնով ու մի քիչ անհավասար քայլքով, մտավ նրանց տուն։
-Շնորհավոր ծնունդդ, հինգ տարեկան աղջիկ, հի՜նգ…
-Մատներիս կեսն ապրե՞լ եմ, Ձմեռ պա՛պ։
Գագիկը շփոթվեց, բայց արագ մտավ դերի մեջ։
-Հա՛, կեսը… ու կարևորն այն է, որ երկրորդ կեսն ավելի ուժեղ է լինում։
-Փաստորեն՝ ես մեծ աղջիկ եմ։
Գագիկ-Ձմեռ պապը մոմերը դրեց տորթի վրա․
-Երազանք պահիր… ու փչի՜ր։
Աղջիկը փակեց աչքերը ու մտածեց. «Իսկ հայրս կիմանա՞, որ ես արդեն հինգ տարեկան եմ, հի՜նգ»։
-Ես քեզ նամակ եմ բերել,- Ձմեռ պապը բացեց կապոցը,- քո նամակում դու ոչինչ չէիր ուզել ինձնից, միայն պատասխան էիր խնդրել։ Դրա համար, բացի նվերներից, բերել եմ նաև պատասխանը։ Ահա՛ այն. հուսամ՝ կհասկանաս, իսկ եթե ոչ՝ հաջորդ տարի էլ կկարդաս․ այնքան, մինչև հասկանաս։ Լա՞վ։
«Ամեն տարի, երբ ձյունը գա, դու կմեծանաս, իմ աղջի՛կ, և ձյունը քեզ կպաշտպանի։ Հիմա երևի հարցնում ես՝ բայց ինչպե՞ս կարող է ձյունը պաշտպանել, չէ՞ որ ձյունը ցուրտ է, սառը, ձյունից պետք է պաշտպանվել։ Ես քեզ կասեմ։ Սառը բաները երկնքից իջնում են տաք տեղերի վրա… Դու շատ տաք ես, դրա համար ձյունը քեզ չի վնասի։ Ես ձյան մեջ եմ, դրա համար դու չես մրսի երբեք. կտաքացնեմ քո ոտքերը, երբ քայլես ձմռան միջով, կշոյեմ մատներդ, երբ նրանք սառչեն։ Ձյունն իմ հասցեն է հիմա։ Մի՛ վախեցիր ցրտից, դու շատ տաք ես վախենալու համար, շա՜տ տաք՝ աշխարհի ամենատաք տեղը, որտեղ հալվում են սառույցները և գոլորշիանում միանգամից։ Երկնքից թափվող փաթիլները քո տաք գոլորշիներն են, աղջիկս, նրանք փաթիլ են դարձել, մի՛ վախեցիր նրանցից»։
-Նա ապրում է այնտեղ, որտեղ ձյունը չի՞ հալվում,- արագ ծալեց նամակը և դիմեց Ձմեռ պապին։
-Երևի։ Ես չեմ կարդացել այդ նամակը, այն դրված էր իմ պարկի մեջ, երբ առավոտյան արթնացա։
-Դու երբևէ տեսե՞լ ես այնպիսի տեղ, որտեղ միշտ ձյուն է։
-Հա՜, աղջիկս, ես շատ բարձր սարերից եմ գալիս, շա՜տ։
-Ես էլ եմ ուզում այդ շա՜տ հեռու սարը բարձրանալ։
-Ինչո՞ւ։
-Որպեսզի այնտեղից տեսնեմ մեր գյուղը, մեր տունը։
-Օ՜յ, չարաճճի աղջիկ, հնարավոր է այնտեղից ոչ մի բան չերևա...
-Ոչինչ, ես կտեսնեմ։ Եթե չերևա, մեկ է՝ կգտնեմ...
-Դա աշխարհի ամենաբարձր սարն է։
-Ոչինչ, թող ամենաբարձրը լինի...
-Լա՛վ, առավոտյան մամային կասես՝ քեզ արթնացնի, ու միասին կգնանք, լա՞վ։
-Լա՛վ։
-Տե՛ս, քեզ նարինջներ եմ բերել։ Գիտեմ, որ առաջին անգամ պիտի ուտես։ Եթե մի բան առաջին անգամ են ուտում, երազանք են պահում։
Աղջիկը փակեց աչքերը և ամբողջ մարմնով զգաց նարինջների հեքիաթային համը։
-Ուզում եմ, որ էլ երբեք պատերազմ չլինի, ու դրա փոխարեն լինեն շատ, շա՜տ նարինջներ...
-Երազանքներդ մտքումդ պահիր, որ ավելի շուտ կատարվեն։
-Մոռացա՜, Ձմեռ պապ, պետք էր մտքումս պահեի...
***
-Դուք այնքան լավ էիք նվագում, շարունակե՛ք։
-Դուք էլ այնքան լավ էիք պատմում, գուցե՞ դուք շարունակեք։
-Ես շարունակելու բան չունեմ։ Այդքանն է իմ պատմությունը։
-Բայց չասացիք՝ առավոտյան արթնացա՞ք, որ Ձմեռ պապի հետ գնաք ամենաբարձր սարը,- ժպտաց ու սառած ձեռքերով մաքրեց կիթառի լարերին իջած ձյունը։
-Արթնացա, բայց նա ինձ ժամ չէր ասել, դրա համար էլ ուշացա։ Համ էլ, գիտե՞ք, ես գիտեի, որ դա Ձմեռ պապը չէ, այլ մեր հարևան Գագիկը։ Բայց նաև գիտեի մի բան, որին հավատում եմ՝ ամենաբարձր սարը։ Այն կա, ու այնտեղից ուրիշ կերպ է երևում մեր գյուղը, մարդիկ, աշխարհը...
-Դուք հավատո՞ւմ եք, որ մի օր կգնաք այնտեղ։
-Հիմա՝ հա՛, որովհետև տեսնում եմ ճանապարհը։ Այն ժամանակ փոքր էի, լավ չէի տեսնում։
-Ձեզ մոտ ամեն ինչ հակառակն է,- ծիծաղում է ու շփում ձեռքերը։
-Երգե՜ք...
-Ինչո՞ւ...
-Տխրությունը գեղեցիկ է դառնում... Կամ էլ ես ամեն ինչ ձյան մյուս կողմից եմ լսում․ այս երգն էլ...
-Վաղը Նոր տարի է։ Եկեք երգեմ ձեզ համար`«Երնեկ թե այս նոր տարին»...
-Վաղը իմ ծննդյան օրն է նաև...
-Օ՜, այն հինգ տարեկան աղջկա՞։
-Չէ՛, նրա, ով կուզենար գնալ այնտեղ, որտեղ ապրում է հինգ տարեկան աղջիկը...
***
Նոր տարվա առաջին հրավառությունները լցրել էին երկինքը, բայց այդ պահին անցակետը հատող Կարմիր խաչի մեքենան չէր տեսնում դրանք։ Այն մտնում էր շրջափակված տարածք և իր հետ տանում էր աշխարհի բոլոր երազանքները, որոնք երեք վառվռուն նարինջների տեսք ունեին…
Հերմինե Ավագյան
Լուսանկարը՝ Գագիկ Հարությունյանի