Մարդասիրություն
Զանգում էին ու ասում մեռնողի անունն ու գերեզմանոցի վայրը: Իրեն ուրիշ բան պետք չէր՝ ամենամարդասիրական քաղաքում ապրելու համար: Հատուկ առաքելության համար հենց ինքն էր ընտրվել, քանի որ իր գրած տողերն էին քաղաքի հիմնի բառերը: Քաղաքը սիրում էր իրեն: Քաղաքը մարդկանց էր սիրում, մանավանդ`մեռած:
«Կանգնելով պատուհանի մոտ,-հենց այսպես էր սկսում քաղաքապետի որոշման տեքստը,-և տեսնելով անցնող-գնացող մարդկանց, ես հասկացա, որ բոլորս օրվա մի ժամի, իսկ ոմանք՝ ավելի երկար, մենակ ենք: Ամիսներով, իսկ ոմանք՝ տարիներով մենակ ենք: Ի վերջո, մենակ ենք: Հենց մենակների համար էլ, նրանց, ովքեր ընտանիք չունեն, ովքեր ընկեր չունեն, ովքեր տուն չունեն, որոշում եմ, այսուհետ մեր քաղաքի ցանկացած մենակ և անտուն բնակչի մեռնելու դեպքում, նրա թաղման օրը հենց փոսի առաջ լինելու է երկու մարդ. քաղաքապետարանի ներկայացուցիչը, որպեսզի հուղարկավորությունը կազմակերպվի հավուր պատշաճի և մի բանաստեղծ, ով հենց մեռնողի պատվին բանաստեղծություն կգրի և բարձր կարտասանի նրա փոսի առաջ: Համոզված եմ, որ այսկերպ մեռնողն իրեն մենակ չի զգա՝ իր կյանքում առաջին անգամ: Նա կլսի, կհասկանա ու կզգա, որ այս աշխարհում կա մեկը, ով գիտի իր անունը, ով տալիս է իր անունը, ով արժևորում է իրեն, որ աշխարհն իրականում մարդասեր է և գոնե այդ պահին միայն իր մասին»:
Ինչ խոսք, տարօրինակ քաղաք էր: Աշխարհի բոլոր քաղաքների պես: Հատուկ առաքելությամբ բանաստեղծին արագ գտան: Քաղաքի հիմնը գրած մարդն իրականում միակ բանաստեղծն էր, որին ճանաչում էին: Հենց դրա համար էլ նրան սկսեցին զանգել ու ասել մեռնողի անունն ու գերեզմանոցի վայրը: Մարդն անմիջապես համաձայնեց. ամենամարդասիրական քաղաքում ինչ-որ կերպ ապրել էր պետք: Այ քաղաքապետարանի ներկայացուցիչը փոխվում էր թաղումից՝ թաղում: Նա կարող էր լինել կոմունալ բաժնի պետը, տրանսպորտի բաժնի պետը, մշակույթի բաժնի պետը, հասարակական կարգի պահպանման գլխավոր վարչության պետը, նույնիսկ փոխքաղաքապետներից մեկը: Մի անգամ նույնիսկ քաղաքապետն անձամբ կանգնեց բանաստեղծի կողքին՝ փոսի առաջ. նրա հայրն էր մեռածը:
Բանաստեղծին ստեղծագործական լիակատար ազատություն էին տվել: Ինչ ուզում ես՝ գրիր: Ինչ լա՛վ բան: Պայմանն այն էր, որ բանաստեղծության մեջ պետք է պարտադիր հնչի մեռածի անունը: Չպետք է լինեն հիշատակումներ տվյալ մարդու ինչ-որ ձեռքբերումների մասին. Դրանք համարվում էին «ժամանակի անիմաստ կորուստ»՝ ընդ որում և՛ մեռնողի ժամանակի, և՛ թվարկողի, և՛ լսողի: Օրինակ, երբ մեռավ քաղաքի գլխավոր ճարտարապետը, նրա փոսի մոտ ոչ ոք հյուգոյավարի չնկարագրեց քաղաքի շենքերը, թեկուզ դրանցից ամենաաստվածայինը: Մինչդեռ այնքա՜ն արժեր. այդ շենքերի մի պատն անգամ ավելի շատ բան էր ասում մեռածի մասին, քան նրա նախընտրած ուտեստն, օրինակ, կամ աչքերի գույնը, ինչը ծորում էր ճարտարապետի մասին քառատողում՝ խիստ շագանակագույն:
Այսպես մեռավ քաղաքի կեսը: Հարստացնելով մարդասիրական պոեզիան: Ողջ մնացած մասն անդադար փոխվում էր: Ի դեպ, նկատե՞լ ես, մեռածները երբեք չեն փոխվում, երևի դրա համար են ավելի սիրելի: Ինչքա՜ն սիրելի մարդ կա: Պատերի վրա, առաստաղին, քաղաքի դատարկ նստարաններին, մանկության այգիներում, արձանների մոտ, վաղ առավոտյան դեռ չբացված սրճարաններում, որտեղ անտանելի էսպրեսո են տալիս, լավ է, որ ջրով: Ինչքա՜ն երաժշտություն կա այս անիծյալ աշխարհում, որ գալիս է օգնելու, որ տակնուվրա է անում, բայց գալիս է օգնելու: Եւ լռություն: Ձյունե: Անտարբերության մասին, շտապօգնության մասին, ցանկության ճիրաններում խեղդամահ լինող անկարողության մասին: Ինչո՞ւ ոչ ոք չի մեռնում գրողի տարած աշխարհում այս:
Գիշերվա կեսին զանգեցին: Մեռնողը կին է, գերեզմանոցը... Իմիջիայլոց, գերեզմանոցը կի՞ն է: Դատելով («Մի դատիր, որ չդատվես») նրա գրկելու ուժգնությունից և անդարձությունից, այն էլ ինչպիսի՜... Թաղումն առավոտյան էր: Քաղաքապետարանի ներկայացուցիչն արդեն տեղում էր, երբ բանաստեղծը հասավ՝ ծոցագրպանից հանելով գիշերը մեկ ժամում գրած քառատողը՝ երկու ջնջումով: Կանգնելով փոսի առաջ, նախքան կարդալ սկսելը, նայում էր մեռածի դեմքին, նույնիսկ երբ դագաղը փակ էր լինում, դեմքը տեսնում էր: «Աչքերը կարևոր են»,- ամեն թաղումի ժամանակ ասում էր քաղաքապետարանի զարմացած ներկայացուցիչներին, որոնք երբեք չէին հասկանում, թե ինչպես է հնարավոր տեսնել մեռած մարդու աչքերը:
Կանայք չեն մեռնում: Բանաստեղծը սա գիտեր, դրա համար էլ բարձր չասաց: Նա այդ փոսի առաջ միայն մի բան բարձրաձայն ասաց: Նա ափի մեջ սեղմեց թղթի կտորը՝ ինչ-որ տողերով, ու ուզում էր մտքում, ստացվեց՝ ամբողջ ձայնով ասաց. «Մարգո՜»:
Մարգոն ուղղակի անցել էր քաղաքի ամենաերկար փողոցով: Երկու անգամ: Բանաստեղծը համոզված էր` հարյուր անգամ: Բանաստեղծը համոզված չէր, որ արևն իսկապես երկնքում է լինում:
-Այսքա՞նը,-ասաց քաղաքապետարանի ներկայացուցիչը՝ փոսի առաջ: Նա պարտավոր էր հոգալ, որ բանաստեղծը կատարի բոլոր պահանջները. չթվարկել մեռածի ձեռքբերումներն ու տալ նրա անունը:
-Այսքանը,- ուզում էր բարձրաձայն, ստացվեց մտքում, ասաց բանաստեղծը:
Այսպես մեռավ ամբողջ քաղաքը: Ճիշտ է կային դեռ մարդիկ, որ քայլում էին փողոցներում, անցնում էին պատուհանների տակով, մակույկ էին թիավարում լուսնի տակ, կերակրում էին փողոցային շներին՝ չմոռանալով ազատել հոտած երշիկները՝ ցելոֆաններից: Աշխարհում այնքան սիրուն բան կա, անկախ նրանից, թե քանի քաղաք է մեռնում:
Կրակն, օրինակ, սիրուն է, մանավանդ հեռվից: Երևի դրա համար էին բոլորը վազում՝ այն տեսնելու: Քաղաքապետը նույնիսկ ուշ երեկոյան սուրճը չվայելեց՝ ինչը պարտադիր անում էր ամբողջ գիշեր քաղաքի մասին մտածելուց առաջ: Բոլորը նայում էին, թե ինչպես է ուտում կրակը: Տունն այլևս հնարավոր չէր փրկել: Լինում են այդպիսի կրակներ ու տներ: Փայտաշեն, խարխուլ, մի չոր բազմոցի հույսին:
Քաղաքապետը գիտեր դա ում տունն է: Ամբողջ քաղաքը գիտեր դա ում տունն է: Նույնիսկ բանաստեղծը, որ քաղաքի ողջ մարդկանց անունները չգիտեր, գիտեր դա ում տունն է:
Լուսադեմին նոր հաջողվեց մարել կրակը: Փրկարարներն անուրանալի հերոսություն դրսևորեցին և մարդասիրություն, անշուշտ, որոնք հոմանիշներ են, մանավանդ երբ կրակ կա:
-Պետք է մաքրենք քաղաքն ավելորդ փլատակներից, մոխրից ու աղբից,-սա ասաց սուրճ չխմած քաղաքապետը՝ դեպքի վայրից հեռանալուց առաջ:
Եւ սկսեցին մաքրել: Ուշ երեկոյան միայն քամին էր երբեմն հիշեցնում, որ այդ վայրում տուն է եղել, հրդեհ է եղել և մարդ է ապրել:
Այսպես անանուն մնաց բանաստեղծը:
Հովիկ Աֆյան