Ջնջվող
Նրան շուկայում տեսա: Բանջարեղենի բաժնում: Երբեք, աշխարհի ոչ մի պատկերասրահում այդպիսի գույներ չէի տեսել: Նաև աչքերի: Ու հագուստի: Շարքում բոլորն էին բանջարեղեն վաճառում, բայց նա դասավորում էր դրանք: Հետո իմացա, որ նա միշտ կանգնում է այն բանջարեղենների մոտ, որոնց գույնն իր հագուստի հետ լավագույն նկարիչների տեսիլք են: Բայց նա նկարիչ չէր: Կամ գուցե ես նկարիչ չեմ, եթե լինեի, նա էլ կլիներ:
-Ընտիր բրոկոլի ունեմ,-սա նրա առաջին բառերն էին՝ ինձ:
Չգիտեմ՝ ով ասաց, բայց ես հստակ լսեցի, թե ինչպես մեկն ասաց, որ լավագույն գրականագետները շուկայում են լինում: Վաճառում են լոլիկ, վարունգ, գույնզգույն պղպեղ, ավելի ինքնատիպները՝ նաև բրոկոլի: Գիտեն՝ որն ինչի կողքին դնել, ինչը որի հետ օգտագործել: Ընդ որում՝ որն ու ինչը վարունգ ու լոլիկ չեն, այլ գույներ, համեր, մի խոսքով՝ մարդիկ: Ու մինչ ես կողքերս էի նայում՝ փորձելով պարզել, թե սա ով ասաց, նա շարունակեց.
-Դուբլինցիներին նոր եմ բերել:
Պղպեղների հետ էր: Կանաչ: Ես դեռ չգիտեի, որ ուրիշներին նա այդպես չի ծանոթացնում իր բանջարեղենի հետ: Միայն ինձ: Չգիտեի, որ նա ճանաչել է ինձ, որ նա միլիոնուկեսանոց քաղաքում միակն է, որ կարդացել է իմ գիրքը: Ու ինչ լավ է, որ չգիտեի, ու ինչ սարսափելի է, որ իմացա:
Տոպրակումս ինքը դասավորեց գնածս: Նաև բրոկոլի ու դուբլինցիներ: Տոպրակս թափանցիկ էր, ու ես քայլում էի քաղաքում՝ աշխարհի բոլոր գույները ձեռքիս: Այդ ժամանակ՝ միայն ձեռքիս:
Ճակատագրական հանդիպումից երևի մեկ շաբաթ առաջ էր, երբ հրատարակիչս զանգեց ու ասաց, որ նոր գրքիս նախաբանը հղկելու տեղ ունի: Վերջաբանն էլ: Մնացածը՝...
-Չես ուզո՞ւմ մի քիչ հանգստանալ,-ծիծաղելի նրբանկատությամբ ասաց:
Հանգստանալն ինձ համար քաղաքում քայլելն էր: Մենակ: Ծանոթ տեսնելը, նույնիսկ անծանոթի հետ զրուցելն արդեն աշխատանք է, եթե գրող ես: Այնպես, ինչպես քաղաքում դեռ պահպանված հեռախոսախցիկների տանիքի տակ քնած շուն տեսնելն է աշխատանք՝ լուսանկարչի համար, կամ դեղին տոպրակով ու բաց կանաչ թեթև վերարկուով մոխրագույն թաց սալահատակին քայլող կին տեսնելը՝ առանց անձրևանոցի:
Էլի շուկայում է: Դեմքն արդեն ճանաչում եմ: Նույնիսկ ժպտում է՝ ինձ տեսնելիս, բոլորովին անհասկանալի նպատակով:
-Տեսա՞ր՝ ինչ սիրուն արևածագ էր էսօր,-սա ասաց՝ բարևի փոխարեն:
Ո՞վ է այս մարդը: Ի՞նչ գործ ունի նա շուկայում: Չէ, ես հասկանում եմ, որ նա բանջարեղեն է վաճառում, բայց ի՞նչ գործ ունի նա բանջարեղեն վաճառողների շարքում:
Ես էլ եմ ժպտում:
-Ընտիր սուրճ ունեմ, խմե՞նք միասին,-ասում է:
Ու ես անցնում եմ բանջարեղեն վաճառողների շարքը: Պարզվում է՝ բավականին հեշտ է: Ընդամենը մեկ քայլ ու դու այն կողմում ես: Նա սուրճը սերով է սիրում: Չի սիրում գերմանացիներին. «Չափազանց շատ են ստիպում մտածել»:
-Իսկ Հեսսեն գերմանացի չէ,-վստահ ասաց,-հաստա՛տ գերմանացի չէ: Գերմանացին չի կարող ասել. «Նրանք չեն ուզում մտածել. չէ՞ որ նրանք ծնվել են ապրելու համար, ոչ մտածելու»:
-Դե չի կարելի ասել, որ գերմանացիները չեն կարողանում գրել, կամ որ մտածել ստիպող գիրքը վատն է,-փորձեցի խելացիի տպավորություն թողնել շուկայում,-նույն Հեսսեից, օրինակ, ես սիրում եմ բոլորովին ուրիշ բան:
-Գիտեմ որը,-այս մարդը վստահության մարմնացումն է,-«Աշխարհը չի կործանվել ոչ կամերային երգչախմբի, ոչ էլ բարեկամի բացակայության պատճառով, և ծիծաղելի բան է կործանել ինքդ քեզ՝ ջերմության հանդեպ անզոր կարոտից»:
Ո՞վ է այս մարդը: Որտեղի՞ց գիտի:
-Բայց դա էլ մտածել չի ստիպում,-շարունակեց,-ջերմության կարոտը հենց ապրելն է, կամերային երգչախմբի կամ բարեկամի բացակայությունը՝ նույնպես, այ աշխարհի կամ ինքդ քո կործանման մասին մտածելը, ինչպես Հեսսեն ինքն է ասում՝ ծիծաղելի բան է:
Ես այդ օրը ոչինչ չգնեցի կամ նա այդ օրը ոչինչ չվաճառեց ինձ: Բայց ամեն օր սկսեցի գնալ նրա մոտ: Նա պնդում էր, որ եթե ուշ զարթնող մարդկանց պատմում ես լուսաբացի մասին, դա արդեն գրականություն է, ու բոլորովին կարիք չունես մտածելու՝ լա՞վ, թե՞ վատ: Դու բոլորովին կարիք չունես՝ մտածելու: Դա ժամանակի անիմաստ կորուստ է, մանավանդ երբ մտածելուդ նպատակը հարցերի պատասխաններ գտնելն է:
-Իսկ ժամանակակիցներին կարդո՞ւմ եք,-չգիտեմ՝ ինչու հարցրեցի ու չգիտեմ՝ ինչու գլուխս կախեցի:
-Հենց հիմա դա եմ անում,-առանց ինձ նայելու ասաց,-ես կարծում եմ, որ նրանց մի բան պակասում է: Մի կարևոր բան:
Մի բա՞ն: Ընդամե՞նը: Իհարկե չհարցրեցի. հայացքս արդեն իսկ հարց էր:
-Գլուխը բարձր պահել: Ընդ որում՝ ոչ թե գրելուց հետո, ինչը մեծամտություն է, որը զարդարում է միայն կապույտ երկնքում լողացող սպիտակ ամպին, այլ գրելու ընթացքում: Եթե գրելիս գլուխդ բարձր չպահես, չես կարող համոզել, որ ընթերցողն էլ դա անի ու ամենակարևորը՝ չես տեսնի ոչինչ, մանավանդ քեզ... Ես կարդում եմ քեզ: Եթե, իհարկե, մինչև հիմա դա չէիր հասկացել:
Նա սկսեց մեջբերումներ անել իմ գրքից, ցավոք՝ շուկան ամենևին էլ կապույտ երկինք չէր ու ես՝ սպիտակ ամպ: Կամ՝ բարեբախտաբար:
Աշնան վերջին օրերն էին, ու ես դեռ ոչինչ չէի հղկել հրատարակչությունից վերադարձված նոր գրքումս: Ես ամեն օր շուկա էի գնում: Մենք ամեն օր սուրճ էինք խմում: Ամենաշատը սիրում էր Կաֆկային: «Հնարավոր չէ հասկանալ, եթե չես զգում»,-ասաց բոլորովին ուրիշ թեմայով: Մենք ամեն ինչից էինք խոսում: Հեմինգուեյի հրացանից ու կյանքը երկարացնող գազարի այլ վնասակար հատկություններից, սուսերամարտի աշխարհի չեմպիոնից ու անցած ուրբաթ օպերայի ու բալետի համերգասրահը ցնցած դաշնակահարուհու մատներից, Շումանի մենակ առավոտներից ու հրաժեշտ տալիս՝ գրկախառնության իսպառ բացառումից, եթե իհարկե, չես ուզում ասել, որ անափ ուրախ ես թեկուզ մեկ օրով հրաժեշտ տալ նրան, ում կարող ես գրկել:
Նա խնդրել էր, որ ամեն օր նույն ժամին չգնամ շուկա, որովհետև «սովորական դարձածը խեղդում է»: Հետո ասաց, որ շաբաթը մեկ անգամ գնամ. «Մեկ է՝ ոչ դու ես գնորդ, ոչ ես եմ վաճառող»:
Բայց քաղաքն այնքան գեղեցիկ էր դարձել ու պարզվում է՝ այնքան սիրուն են հատկապես վերևի հարկերի պատուհանները: Տարօրինակ է, որ մինչև հիմա չէի նկատել: Ես ժպտում եմ: Ոչ թե որովհետև տեսնում եմ սպիտակ ամպը, այլ քանի որ հանկարծ կանգ եմ առնում ու հետ դառնում: Հետ դառնալն էլ որոշում է, հաճախ ավելի խիզախ, քան առաջ գնալը: Հասնում եմ տուն ու բացում գիրքս: Ես ջնջում եմ վերնագիրն ու դրա տեղում գրում. «Նրանք ծնվել են ապրելու համար»: Չկա ավելի ուրախ վերնագիր, ու ինչպես բոլոր ուրախ բաները՝ տխուր:
Այսքանն եմ անում ու տակն ավելացնում եմ՝ «Հղկեցի»: Ես վազում եմ շուկա: Վազում եմ, որ ասեմ նրան, թե ինչ եմ արել: Վստահ եմ, որ նա ժպտալու է՝ անհասկանալի նպատակով: Այդ հատվածում բոլորը բանջարեղեն են վաճառում: Ոչ մի ծանոթ դեմք: Ո՞ւր է: Թքած, թե ով էր, բայց ո՞ւր է: Գուցե սպասեմ և կգա՞: Բայց կգա՞: Ես կորցրել եմ նրան, ով կարդում էր ինձ: Նա միակն էր, որ կարդում էր ինձ:
Քաղաքը սովորականի պես գեշ է, ու մոխրագույն սալիկները պայթում են տակի ցեղաջրերից: Անձրևը գրելու պես բան է. երբ գալիս է, պետք է վերև նայես, երբ ավարտվում է՝ ներքև, որ ոտքերդ չցեխոտվեն: Կամ աչքերդ: Գեշ քաղաքներում: Ո՞ւր է:
Նրա հասցեն էլ չիմացա, բայց կարող էի: Ոչ էլ հեռախոսահամարը, բայց կարող էի: Ես նրա աչքերի գույնը գիտեի, բայց կարող էի...
Ուրի՛շ բան չիմացա: Սարսափելի՛ ուրիշ բան երբեք չիմացա: Չիմացա, որ գիշերը՝ լուսաբացից շատ առաջ, հենց այն շենքում, որի կողքով քիչ առաջ անցա, սովորականի վախից, իսկ գուցե ցավից չի զարթնել մի՝ ամեն դեպքում մա՛րդ: Քնել է ու չի զարթնել: Հայտնի էլ չէ, թե երբ կզարթնի: Երբ կուզի, կզարթնի: Կուզի՞:
Լույսն եմ վառում: Առաջինը միշտ դա եմ անում՝ տուն մտնելիս: Մոտենում եմ վերադարձված գրքիս: Ուզում եմ: Թողնում է: Ես պատռում ու մի կողմ եմ նետում ամբողջը: Մի րոպե լռություն: Վերցնում եմ մաքուր թուղթ ու վրան գրում՝ #ջնջվող: Դա միշտ հետաքրքիր է: Ե՛ւ իրական: Ու անհնարին: Երկու րոպե լռություն, երեք րոպե լռություն,... Տասնյոթ րոպե լռություն...
Բայց կարող էի:
Հովիկ Աֆյան