Երկու օրվա աշխարհ
Կտրտող այդ ցուրտը երբեք այդքան հարազատ ու ազատություն շնչող չէր եղել, ինչպես այդ օրը։ Մենք բաց թողեցինք Կարսի հյուրանոցի նախաճաշը և դուրս եկանք նախորդ երեկոյի կերած-խմածը մարսելու։ Իբրև թե։ Մենք՝ ես և Նադյան։ Նախորդ օրը մեր թուրք վարորդ պարոն Ջեֆան մեզ իրենց տուն հյուր էր տարել՝ թոնրի սագ ուտելու։ Այդպես են Կարսում դիմավորում ամենապատվավոր հյուրերին։ Մենք էլ, ինչ խոսք, երջանկաբար «կախվեցինք» այդ հրավերից ու բաց չթողեցինք, քանզի էլ ե՞րբ պիտի տեսնեինք Կարսի այցեքարտ այդ սագը, որի մասին այդքան պատմում էինք մեր զբոսաշրջիկներին ամեն շաբաթ։ Մի տուփ լոխում գնեցինք մոտակա խանութից և բոլորին հյուրանոցում տեղավորելուց հետո հետ ցատեկեցինք պարոն Ջեֆայի մեքենան, որի դիմապակու այս կողմում փափուկ, ճերմակ կատվի տեսքով խաղալիք էր տեղավորված և սարսափելի շարժում էր մեր ծիծաղը։ Դրանք ժամանակներ էին, երբ իմ ու Նադյայի խելքը մի քիչ «ջուր» էր, և մենք խուսափում էինք գլյուտենից, քաղցրից, երբեմն անգամ դդմիկի ու պանրի համադրությունից։ Ի՛նչ դարդեր էին։ Երանի՛ այդ օրերի մեզ ու մեր դարդին։ Ինչևէ։ Պարոն Ջեֆան շատ զուսպ, չափազանց դանդաղ քշող և Ռամադանի պահքը բաց չթողնող մարդ էր։ Ասում են՝ մի անգամ Բաթումի սահմանային անցակետում վրացիները նրան անմեղ տեղը կալանավորել են 15 օրով, և այդ օրից պարոն Ջեֆան հավատքի է եկել ու սկսել նամազ անել։ Կարսի թյուրք կարափափախների ցեղից էր նրա ընտանիքը։ Թեև մայրը քուրդ էր, սակայն երբեմն մեր քուրդ վարորդներից Ռեմզիին «կծելու» ցանկությամբ ասում էր՝ «Քրդերն այս երկրի գլուխը կերան», և Ռեմզին, իհարկե, ի պատասխան բարձր ծիծաղում էր։
Չնայած պարոն Ջեֆաենց տանը մենք բրինձը պատառաքաղով էինք ուտում, իսկ նրանք՝ գդալով, թեև մենք կոմպոտը երբեք խորը ամանի մեջ չէինք լցնի, այնուամենայնիվ՝ ամեն ինչ հրաշալի ու ջերմ անցավ, և բոլորը գոհ էին։ Երեկոյան պարոն Ջեֆան հյուրանոցի ճանապարհին մեզ ցույց տվեց նաև Կարսի հին թաղամասի թաքնված անկյունները, իսկ մենք դուրս թռանք մեքենայից, երբ քաղաքի ամենահայտնի ռեստորաններից մեկից պարերգի ձյաներ լսեցինք և ապակիներից այն կողմ 7-8 աղջիկ նազանքով պտտվում էին՝ տիպիկ շիրակյան տարազով։
Փողոցների անկյուններում մարդիկ կրակ էին վառում՝ Կարսի խիստ ցրտին դիմանալու համար, իսկ մենք շտապեցինք հյուրանոց։ Հաջորդ օրը․․․ Մենք բաց թողեցինք Կարսի հյուրանոցի նախաճաշը և դուրս եկանք նախորդ երեկոյի կերած-խմածը մարսելու։ Կտրտող այդ ցուրտը երբեք այդքան հարազատ ու ազատություն փչող չէր եղել, ինչպես այդ օրը։ Առավոտյան 6-ը չկար․․․ Նախկին օրիորդաց վարժարանը, նահանգապետարանի շենքը, դատարկ, պաղած փողոցները, որոնք բոլորը դուրս էին գալիս դեպի Առաքելոց ու բերդ, թափառող շներն ու մենք։ Հետագայում ամեն ճամփորդության ժամանակ ավանդույթ դարձավ վաղ առավոտյան դատարկ Կարսով պտտվելը․․․ Թափառող շների հետ։ Բայց այդ օրն ուրիշ էր։ Այդ օրը մեր վերջին երջանիկ տուրն էր։ Վերջինը, երբ մեր ամենամեծ դարդը գլյուտեն չուտելն էր։
Այդ օրը 2020 թվականի հունվարի 1-ն էր։
***
Թեև իմ կյանքի առաջին հիշողությունները կապված են մեր մեկ սենյականոց բնակարանում մեր անթիվ հյուրերի, եփված հնդկաձավարի հոտի, իմ՝ հողաթափ չհագնելու համառության ու մորս կողմից մեր ճպռոտած աչքերը թեյով, բամբակով ու խնամքով մաքրելու հետ, միևնույնն է՝ ամենաազդեցիկ հիշողությունը ամանորյա, սուրբծննդյան տոների եռուզերի գույների շուրջ է։
Գույնե՛ր, գույնե՛ր, ի՛նչ գույներ․․․
Ի տարբերություն այժմյան Սոֆիայի՝ այն ժամանակվա Սոֆան շատ լուրջ էր ընդունում Նոր տարվա ու այն կազմակերպել փորձող մարդկանց ոդիսականը։ Իսկական մի ոդիսական։ Հայրս մեկ ամիս առաջ էր սկսում միրգը գնել ու պահեստավորել տան մի անկյունում։ Հետո գալիս էին «ջերմուկները», օղին, աղցանի ոլոռը և եգիպտացորենը։ Նա սիրում էր բաստուրման ինքնուրույն կտրտել, իսկ մայրս կաղամբով տոլման առանց մի որևէ ջանքի, իրեն հատուկ թեթևությամբ այնքան վարպետորեն էր պատրաստում, որ կային հյուրեր, որոնք հենց հանուն դրա էին մտնում մեր տուն և չէին էլ ամաչում բարձրաձայնել այդ մասին։ Տոնածառ զարդարելու մեր բազմանգամյա ջանքերն ու պապայի՝ մեզ հետ հավասար տանջվելը ոչ մի կերպ մոռանալու չէ։ «Անձրևիկները» վերջը ա՞յս կողմ, թե՞ այն կողմ, էէէ՛․․․ Պապայից հետո երեք տարի պահանջվեց, որ ինքներս, առանց նրա ՝մենակ ցանկանանք տոնածառ զարդարել։ Այդ պարտքը հիմա Հակոբիկինն է, որը չնայած 26 տարեկանը բոլորելուն դեռ մեր Հակոբիկն է և այն մեկը, որը միշտ շրխկացնում էր մեր մանկության տոնածառերը բերանքսիվայր՝ որպես իսկական փոքր Հակոբիկ։
Մինչև 6 տարեկան ես իսկապես հավատում էի Ձմեռ պապին։ Մենք մեր նամակները կախում էինք փակ պատշգամբի պարաններից, ուր մաման չորացնում էր լվացքը։ Ես գրում էի իմ ու եղբորս անունից և այնքան խնամքով ծալում ու «հագցնում» նամակը լվացքի պարանին, կարծես դրանից կարևոր բան այդ պահին ու առհասարակ չկար։ Չգիտեմ՝ որ պահին էին մերոնք հասցնում տանել այդ նամակները պարանից, բայց մենք սրբորեն հավատում էինք, որ Ձմեռ պապը ներկայացել, անցել է պատուհանի ապակու միջով ու տարել է դրանք։ Անհնարինը հնարավոր դարձնելու իմ հավատն, ի դեպ, մինչ օրս նույնն է, պարզապես այլ բաների նկատմամբ։
За вікном летять сніжинки
І сідають на вікні.
Ми танцюєм круг ялинки
І співаємо пісні.․․․
Ես՝ երբեք չնահանջող մազերի փարթամ բանտերով զարդարված ու գոհունակ ժպիտով, շատ վարժ ու ինքնավստահ էի արտասանում տոնական բանաստեղծությունները։ Տարիներ են պահանջվել այդ նույն ինքնավստահությունը հետ բերելու, թե կուզեք՝ նորից շահելու համար։
Թվում էր, թե ամեն ինչ այնքան հրաշալի էր, հեքիաթը՝ իրական, մինչև այն պահը, երբ հայրս մեզ ուրախացնելու համար տուն հրավիրեց մի Ձմեռ պապ, որն անզգուշություն էր ցուցաբերել սեղանի շուրջ բարձրացնել արհեստական մորուքն ու այդպես խմել օղին։ Ես հիշեցի նրա իրական դեմքը, որը մի քանի շաբաթ անց նկատեցի և ֆիքսեցի շուկայում՝ Ռուբիկ ձյաձյայի խանութի մոտ։ Այ քեզ բան․․․ Փաստորեն՝ Ձմեռ պապը Ձմեռ պապ չէ, այլ ձյաձյա Միշան։ Դա էլ հերիք չէր՝ Ձմեռ պապի հետ միասին եկած նվագող կատուն տիկին Մարինայի նախկին գործընկերն էր և բոլորովին չէր թաքցնում դա։ Ոչինչ չասացի հորս և այդ օրվանից ձևացրի, որ արդեն մեծ եմ ու զարմացած չեմ։ Մինչև օրս, երբ մարդիկ մի բան են փորձում թաքցնել՝ հաճախ ամաչում եմ ասել, որ հասկացել եմ։
Այո, ձևացնում եմ, որ արդեն մեծ եմ ու զարմացած չեմ։
Բայց դա չէի ուզում ասել։
Ինչքան էլ որ ներսումս պահպանված լինի քամահրանքը խիստ սովետական ավանդույթներով մեր ստամոքսը մտնող Ամանորի հանդեպ, հետաքրքիր է՝ վերջերս պարզվեց, որ լավ առիթները ոչ ոքի չեն խանգարում։ Անգամ եթե դրանք ունեն նվագող կատվի անիմաստ ու արհեստական դեմք։ Անգամ եթե Ձմեռ պապն իրական չէ։ Պարզվեց՝ մենք կարող ենք հորինել մեր Ձմեռ պապին, ուտել մի քիչ գլյուտեն և շաքար, ավելին՝ պարզվեց, որ դա մեզ ոչ ոք չի արգելում։ Պարզվեց, որ ավելի մեծ խնդիր է, որ բաստուրմա կտրտող հայրիկը մի օր կարող է տեղում չլինել, ոչ իրական կատվի հետ նույն տեղում աշխատած տիկին Մարինան և շատ-շատերը՝ նույնպես, իսկ Կարսը կարող է վերջինը չլինել։
«Իքի գյունլյուք դունյա» /երկու օրանոց աշխարհ/, - կասեին թուրքերը։
Եվ երևի ճիշտ էին։
Որովհետև, ինչպես կասեր Կարսի իմ հերոս սիրելի Չարենցը՝
«Եվ ինչպես կյանքում՝ տարինե՛ր առաջ,
Հուշերում հանկարծ անցյալը բուրի,
Երազանքներում գուցե իմ անցած
Եվ այդ իմ հառնած գրքում հուշերի․․․
Այն, որ ե՛ս էի, որ ի՛մն էր առաջ,
Արդեն չի հառնի և ոչ մի գրքում
Եվ ո՛չ մի գրքում՝ աշխարհում գրած,
Եվ ո՛չ մի գրքում, և ո՛չ մի գրքում․․․
Սոֆյա Հակոբյան