Վերջալույս Միրիջանյան. հայ կինոյի Վանա լուսնյակը

Վերջալույս Միրիջանյանի Հայաստան մայրիկը Վանի արգասիքն է

Վանա լուսնյակ, սովորաբար, կոչում են սպիտակ և կլոր դեմք ունեցող վանեցիներին: Պապս ինձ այդպես կոչելու սովորություն ուներ և որպես անվան կրող՝ պատասխանատվություն եմ վերցնում արմատակցիս՝ մեծագույն հայ դերասանուհի Վերջալույս Միրիջանյանին անվանել հայկական կինոյի Վանա լուսնյակ:

Երեք տասնյակից ավելի ֆիլմերում թե՛ գլխավոր, թե՛ էպիզոդիկ դերերով, թատերական ներկայացումներում կերտած կերպարներով ժողովրդականության և համաժողովրդական սիրո արժանացած Վերջալույս Միրիջանյանը ծնվել է 1916 թվականի դեկտեմբերի 22-ին, Վասպուրականից դեպի Իգդիր տանող գաղթի ճանապարհին: Դժոխային պայմաններում սպանվել է նրա եղբայրը, քույրը գերի է վերցվել: Բայց նրան կյանքն այլ ճակատագիր էր պատրաստել՝ դառնալ հայ մեծերից մեկը: Դերասանուհու վկայությամբ՝ իրեն Վերջալույս անունով կնքել է մայրը. «որովհետև այնպիսի վերջալույս, որ կա Վանա ծովում, աշխարհի ոչ մի մասում չկա: Դրա համար էլ վանեցիներն իրավունք ունեն Վերջալույս անունը կրելու» (1):

Վերջալույս Միրիջանյանի բոլոր ֆիլմերն արժանի են ուշադրության, բայց դերասանուհու ֆիլմացանկից առանձնացրել ենք 3 կինոժապավեն, որոնք կօգնեն բացահայտել նրա վարպետությունը և կերտած կերպարների ինքնությունը:

Առաջին ֆիլմը, որը մեծ տպավորություն թողեց, 1974 թվականին նկարահանված «Այստեղ, այս խաչմերուկում» կինոնկարն էր: Այն պատմում է Երևանի նոր թաղամասերից մեկում փողոց կառուցող հինգ բանվորների մասին, որոնք տարբեր բնավորություն ու ճակատագիր ունեն, յուրովի են ընկալում ու քննում կյանքի բարդ փոխհարաբերությունները: Այս նկարագրությունը կգտնեք ֆիլմի մասին հիշատակած բոլոր աղբյուրներում, որը, թող կոպիտ չհնչի, ոչ մի կերպ չի նպաստում կինոնկարի էությունը բացահայտելուն: Խորհրդային, ռուսական և հայկական կինոյի ռեժիսոր, սցենարիստ, Հայաստանի կինեմատոգրաֆիստների միության անդամ Կարեն Գևորգյանի ֆիլմը երևանյան ընտանեկան կյանքի մասին է, որը դիտողին ներկայացվում է երեք սերունդների փոխհարաբերությունների և հերոսների միջոցով՝ հասուն զույգն՝ ի դեմս Մուկուչի (Ազատ Շերենց) և նրա տիկնոջ (Վերջալույս Միրիջանյան), միջին սերնդի զույգը՝ Կարոն (Ֆ. Ասատրյան) և Նինան (Ե.Դեմիդենկո)  ու երիտասարդներ Անդրանիկը (Գրիգոր Սարաֆյան) և նրա դասընկերուհին: Երեք հարաբերություններն էլ առաջին հայացքից տարբերվում են միմյանցից. երիտասարդները փորձում են նոր սկսել իրենց հարաբերությունները այն ժամանակների երևանյան անմեղ ֆլիրտի մեղմ նշույլներով: Կարոն և Նինան անցնում են վճռական փուլը, որը հաղթահարելուց հետո Երևանում բնակվող կինը վերածվում է Վերջալույս Միրիջանյանի կերտած կերպարի՝ հոգատար, բարկացկոտ, ամուսնու աշխատանքը գնահատող, բայց և սեփական կաննոները խորամանկ կերպով թելադրող: Վերջալույս Միրիջանյանի և Ազատ Շերենցի կերպավորած հերոսներին ֆիլմում կարճ ընթացք ենք տեսնում՝ սկզբում և վերջին հատվածում, բայց ներկայացված դրվագները բավարար են ամբողջացնելու համար պատկերը, որը ստեղծել էր երեք զույգերի շղթան: Ֆիլմում Վերջալույս Միրիջանյանի հերոսուհու խառնվածքով կանանց հնարավոր է հանդիպել իտալական նեոռեալիստական ֆիլմերում, իսկ կինոն, ինչպես պնդում է իտալական նեոռեալիզմի գլխավոր տեսաբաններից մեկը՝ սցենարիստ Չեզարե Ձավատտինին, միշտ զգացել է «բնական» և գրեթե անխուսափելի անհրաժեշտություն պատմությունը վերածելու իրականության՝ այն ավելի հուզիչ և դիտարժան դարձնելու համար (2): Ուշագրավն այն է, որ նկարագրվածը հստակ ընդգծված է ռեժիսորի կողմից: Նախ երաժշտության միջոցով հղում է արվում իտալական մշակույթին. կադրում, որով սկսվում է Վերջալույս Միրիջանյանի խաղը, հնչում է Ադրիանո Չելենտանոյի երգերից, և երաժշտությունը դիագետիկ է, ինչը թույլ է տալիս ավելի հասկանալի դարձնել նարատիվը: Երկրորդը բնականությունն է՝ արտադրական դիզայնի և կինոպերսոնաժների պարզությունը. Վերջալույս Միրիջանյանի թափթփված վարսերը, ամուսինների զրույցի անմիջականությունն արտացոլում են իրական կյանքը, իսկ պատերազմի մասին հիշատակումը՝ պատին կախված լուսանկարով ամբողջացնում է հղումը նեոռեալիզմին: Իսկ ահա Վերջալույս Միրիջանյանի կերպարի մասին մտածելիս մտքիս այս անգամ տատս էր գալիս, որ թեև իր ամենայն հոգատարությանը՝ երիտասարդ տարիներին առիթը բաց չէր թողնում տան հարդարանքում փոփոխություններ անելու և այդ գործընթացում պապիս ներքաշելու համար: Ստացվում է, որ Վերջալույս Միրիջանյանը «Այստեղ, այս խաչմերուկում» կինոնկարում կերտել է մի կերպար, որը ներկայացնում է հայ կնոջ հավաքական ինքնությունը խոր հասունության շրջանում, ինքնություն, որին հասնելու ճանապարհը զբոսանքի ժամանակ սկսում է Անդրանիկի դասընկերուհին, շարունակում է Նինան՝ Կարոյի տուն գնալով, և ամփոփում է Մուկուչի կինը՝ ամուսնու՝ «Ինձանից ի՞նչ ես ուզում» հարցին «Կրակ ու ցավ եմ ուզում» պատասխանով:

Վերջալույս Միրիջանյանն անկրկնելի էր ամուսնացած կնոջ դերում, թեկուզև էպիզոդիկ, բայց դերասանուհու կարիերայի լավագույն հերոսուհիները մայրերն են՝ 1975 թվականին կինոռեժիսոր, սցենարիստ, դերասան Ներսես Հովհաննիսյանի նկարահանած երաժշտական-քնարական ֆիլմում՝ «Հարսնացու հյուսիսից» կատակերգության մեջ Արտակի մայրը՝ Արուսյակ Վարդանյանը և ռեժիսոր, սցենարիստ, դերասան Ալբերտ Մկրտչյանի «Հին օրերի երգը» ֆիլմում հերոսի մայրը՝ Հայաստանը: Երկու ֆիլմերում էլ նույն մայրն է՝ տարբեր իրավիճակներում. մեկում Հայաստանը սևազգեստ է, մյուսում՝ հերոսուհին պատրաստվում է որդու պսակադրությանը: Արուսյակի խարիզման և եռանդը «Հին օրերի երգը» ֆիլմում փոխվում է այլընտրանք չունեցող տոկունության և դատարկության: Հայաստան մայրիկի դերը մեկ այլ դերասանուհի կխաղար բոլորովին այլ կերպ՝ նույնը թողնելով ողբերգական հիմքը. տվյալ դեպքում ցավը, որը կա կերպարում, դերասանը տեսնում է՝ կախված իր դաստիարակությունից, կյանքի ազդեցությունից, գենետիկայից և կրթությունից: Յուրաքանչյուր դերասան իր անցյալի արգասիքն է, և երբ նա խաղում է, նա այդ ամբողջը ներդնում է կերպարի կառուցման մեջ (3): Վերջալույս Միրիջանյանի Հայաստան մայրիկը Վանի արգասիքն է. Հայաստանի կյանքը ողբերգական է զավակների կորստով, ինչպիսին եղել է Վանի կյանքն՝ իր զավակների կորստով, Հայաստանը միայնակ է այսուհետև և ոչ լիարժեք, ինչպես և Վանը:

Վերջալույս Միրիջանյանի հմայքն անթաքույց է. նա հմայիչ է ցանկացած դերում, ցանկացած հանդերձանքով և ցանկացած դերասանի կողքին: Բայց հետաքրքիր է հետևել նրան մոր և կնոջ դերերից դուրս: 1957 թվականին «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում նկարահանված հայկական սև-սպիտակ «Մոր սիրտը» կինոնկարում, որտեղ Վ. Միրիջանյանը գլխավոր դերում չէ, շատ ավելի առանցքային էր թվում նրա ներկայությունը: Շուշանի դերը խաղացած Վերջալույս Միրիջանյանն իր անմիջական ծիծաղով ու խոսքով ֆիլմում դառնում է այն, ինչը կոչում են «ընկերության հոգի»: Երիտասարդ տարիքում այրիացած Մարիամի (Վարդուհի Վարդերեսյան) կյանքի մասին պատմող կինոնկարում Շուշանը խորհրդատու-գործընկերուհու դերում է, նա հորդորում է Մարիամին կրկին անձնական կյանք ունենալու փորձ անել և այն էլ ում հետ՝ Արմենի (Խորեն Աբրահամյան): Շուշանը թեև կարճ րոպեներ է էկրանին հայտնվում, բայց նա շարունակում է մնալ ամբողջ կինոնկարի ընթացքում: Նրա այդ  խորհուրդը, որին ունկնդիր չի լինում Մարիամը, ճակատագրական է դառնում և մեզ կրկին հիշեցնում է Շուշանի մասին ֆիլմի ավարտին Մարիամի՝ խորհրդին չհետևելու լուռ ու անբառ ափսոսանքով:

Եվ վերջաբանի փոխարեն՝ երանելի պատիվ ունեն Վերջալույս Միրիջանյանի սերնդակիցները` հենց միայն նրա ժամանակակիցը լինելու համար, օրհնյալ լինեն վանուհու նախնիները, և թող դերասանուհու ստեղծագործությունն օրինակ լինի հայ բոլոր ներկա և ապագա դերասանների համար, որպեսզի նրանց ժամանակակիցները նույնպես երանելի պատվի արժանանան:

Հղումներ՝

1. Սրապյան Հ., «Զրնգուն անուն՝ Վերջալույս Միրիջանյան. Նա այն քչերից էր, որ խաղաց մեր գրեթե բոլոր մեծերի հետ», 2020, armenpress.am:

2. Cesare Zavattini, “A Thesis on Neo-Realism” (1952–54), Springtime in Italy: A Reader on Neo-Realism, ed. and trans. David Overby, Hamden, Conn., Archon Books, 1978, p. 67.

3. Hooks E., Acting Strategies for the Cyber Age, 2001, p. 38.

 

Անի Գաբուզյան