Շղթաներով փակված տունը․ Լորկայի ողբերգությունը՝ բեմի և լռության միջև

Ֆեդերիկո Գարսիա Լորկայի «Բեռնարդա Ալբայի տունը» պիեսը մարդկային ազատության ճնշման, կանանց ճակատագրերի, կեղծ բարոյականության և հասարակական կարծրատիպերի կործանարար ուժի մասին է։ Իսպանական հասարակության ավանդապաշտական միջավայրում ծավալվող այս ողբերգությունը, գրված 1936 թվականին, իր գաղափարական խորությամբ դուրս է գալիս ժամանակի ու տարածության սահմաններից՝ վերածվելով մարդու ներքին ազատության և բռնապետական իշխանության բախման ընդհանրական պատկերի։ Գաբրիել Սունդուկյանի անվան ազգային ակադեմիական թատրոնում բեմադրված համանուն ներկայացման մեջ այդ բախումն արտահայտվում է ոչ միայն կերպարների խոսքի ու գործողությունների, այլև բեմական տարածության, շղթաների և երաժշտության միջոցով։

Բեմի վարագույրները բաց են, իսկ վերևից ներքև կախված շղթաները կարծես հենց սկզբից հուշում են այն անազատության մասին, որի մեջ ապրելու են Բեռնարդա Ալբայի դուստրերը։ Շղթաները վերածվում են փակ տան, սահմանափակված կյանքի և անտեսանելի բանտի խորհրդանիշի։ Այդ տանը կարգ ու կանոնը վեր է ամեն ինչից, իսկ անհատական ցանկությունները, զգացմունքներն ու ազատ ապրելու իրավունքը ենթարկվում են մոր կամքին և հասարակության թելադրած կանոններին։

Ներկայացումը սկսվում է Բեռնարդա Ալբայի ամուսնու մահվան մասին լուրով, որը հանդիսատեսին հասնում է նրա մոր՝ Մարիա Խոսեֆայի (Սիրանուշ Եսայան)  միջոցով։ Սկզբում նրա խոսքերը կարող են ընկալվել որպես ութսունամյա ցնորված կնոջ անհեթեթ մտքեր. նա դեռ ցանկանում է ամուսնանալ, երազում է սիրո ու ազատ կյանքի մասին, Պրուդենսիայից խնդրում է մի կտոր շան միս և մի բաժակ ջուր այն կեղտաջրից, որով լվանում են հատակը։ Սակայն այս թվացյալ անհեթեթության ներքո թաքնված է պիեսի ամենաողբերգական ճշմարտություններից մեկը։ Մարիա Խոսեֆան այն կերպարն է, որի խելագարության մեջ երբեմն ավելի շատ ճշմարտություն կա, քան շրջապատի մարդկանց թվացյալ ողջամտություն։ Նրա՝ ամուսնանալու և ազատ ապրելու ցանկությունը ծերության ծաղրանկար չէ, այլ կյանքի, սիրո և մարդկային մտերմության հանդեպ չմարող կարոտ։ Նա արտաբերում է այն ցանկությունները, որոնց մասին տան մյուս կանայք ստիպված են լռել։

Բեռնարդա Ալբայի կերպարը (Նելլի Խերանյան) ներկայացման առանցքն է։ Նա տան տիրուհին է, կարգ ու կանոնի անզիջում պահապանը, որի համար պատիվն ու հասարակական կարծիքը հաճախ ավելի կարևոր են, քան սեփական դուստրերի երջանկությունը։ Ամուսնու մահից հետո նա դուստրերին պարտադրում է ութնամյա սուգ՝ նրանց փակելով տան պատերի ներսում և զրկելով բնականոն կյանքից։ Բեռնարդան անընդհատ ստուգում և հսկում է դուստրերին՝ թույլ չտալով նրանց հանդիպել որևէ տղամարդու հետ և ամեն գնով փորձելով պահպանել նրանց անարատությունը։ Նրա համար աղջիկների պատիվը ոչ միայն ընտանեկան արժեք է, այլև հասարակության առջև տան հեղինակությունը պահպանելու միջոց։ Նա չի հանդուրժում անհնազանդություն, չի ցանկանում լսել առարկություններ և իր իշխանությունը տարածում է նույնիսկ այն զգացմունքների վրա, որոնք անհնար է կառավարել հրամանով։ Նրա խստությունը պարզապես բնավորության գիծ չէ. այլ հասարակական այն համակարգի արտահայտությունը, որում կնոջ պատիվը չափվում է ուրիշների կարծիքով, իսկ սեփական ցանկությունները համարվում են վտանգավոր ու ամոթալի։

Բեռնարդան դուստրերին ստիպում է աշխատել, կարել ու ձևել իրենց օժիտի համար՝ կարծես նրանց ապագան նույնպես նախապես սահմանված է և պետք է տեղավորվի հասարակության ընդունած կանոնների մեջ։ Աղջիկների աշխատանքը դառնում է ոչ թե ինքնուրույն կյանքի պատրաստվելու ազատ ընտրություն, այլ պարտադրված առօրյա, որի սահմաններից դուրս գալու հնարավորություն նրանք գրեթե չունեն։ Մագդալենայի դժգոհությունն առանձնապես ընդգծում է այդ իրավիճակի ողբերգականությունը. նա համոզված է, որ ստեղծված պայմաններում ինքը երբեք չի կարող ամուսնանալ։ Այս գիտակցումը խորացնում է նրա հիասթափությունը և բացահայտում այն հակասությունը, որի մեջ հայտնվել են քույրերը. նրանցից պահանջվում է պատրաստվել ապագային, մինչդեռ հենց այդ ապագային հասնելու ճանապարհներն են փակված։

Բեռնարդայի ամենաողբերգական հատկանիշն այն է, որ նա չի գիտակցում իր իշխանության կործանարար հետևանքները։ Նույնիսկ Ադելայի մահվան լուրն առնելիս նա փորձում է պահպանել արտաքին կարգը և վերահսկողությունը։ Նա ֆիզիկապես չի կոտրվում, թույլ չի տալիս, որ վիշտը խաթարի իր իշխող դիրքը, և անմիջապես պահանջում է լռություն։ Նրա հրամանը՝ «անցե՛ք գործի», հնչում է որպես սառնասիրտ վճիռ, որով կյանքը շարունակելու պահանջը վեր է դասվում մարդկային վշտի արտահայտումից։ Բեռնարդան կարծես չի ցանկանում ընդունել, որ իր ստեղծած աշխարհը փլուզվել է։ Նրա համար կարևոր է ոչ թե այն, թե ինչ է կատարվել դստեր հոգում, այլ այն, թե ինչ կասեն մարդիկ։ Նա հրամայում է, որ կատարվածի մասին ոչ ոք չիմանա, և բոլորի համար Ադելան պետք է մահացած լինի կույս ու անարատ։ Աղջկա մահն անգամ չի կարող խախտել այն պատկերը, որը Բեռնարդան ցանկանում է պահպանել հասարակության աչքում։ Այդ պատճառով էլ ողբերգության ավարտին նա կրկին փորձում է թելադրել իրականության իր տարբերակը՝ պահանջելով պահպանել լռությունն ու պատվի արտաքին պատկերը։

Դուստրերի կերպարները բացահայտվում են հերթով՝ կազմելով կանացի տարբեր ճակատագրերի ու հոգեբանական հակասությունների մի ամբողջ պատկերասրահ։ Մագդալենան (Ծովինար Մարտիրոսյան) առաջիններից է, որի միջոցով տեսանելի է դառնում տան ճնշող մթնոլորտը։ Պոնսիայի՝ նրան «օձի ճուտ» անվանելը և մոր պատկերը համարելը ընդգծում են նրա բնավորության ու ընտանեկան միջավայրի կապը։ Մագդալենան կրում է հիասթափության ու չիրականացած կյանքի ծանրությունը։ Նա դժգոհում է պարտադրված աշխատանքից ու փակ կյանքից՝ համոզված լինելով, որ այս պայմաններում իր համար ամուսնության ու երջանկության հնարավորություն չկա։ Նրա դժգոհությունը միայն անձնական հիասթափություն չէ. այն արտահայտում է այն կնոջ բողոքը, որի կյանքն ուրիշներն են տնօրինում։ Նա գիտակցում է կնոջ ճակատագրի սահմանափակումները, սակայն չունի դրանք հաղթահարելու բավարար ուժ։ Նրա մեջ զգացվում է այն մարդու ցավը, որը վաղուց հրաժարվել է երջանկության ակնկալիքից։

Անգուստիասը (Մարջան Ավետիսյան) Բեռնարդայի ավագ դուստրն է և հոր գլխավոր ժառանգը լինելու շնորհիվ՝ քույրերից նյութապես ավելի ապահովը։ Նրա նշանադրությունը Պեպեի հետ կարծես հնարավորություն է տալիս դուրս գալու մոր տան սահմաններից։ Սակայն այդ ամուսնության հիմքում միայն սերը չէ. Կարևոր դեր ունեն նաև ունեցվածքն ու հասարակական դիրքը։ Անգուստիասի կերպարի ողբերգությունն է, որ ազատության հասնելու նրա հնարավորությունը նույնպես պայմանավորված է այն նույն հասարակական կանոններով, որոնք ճնշում են մյուս քույրերին։ Նրա ապագան թվում է կանխորոշված, իսկ սերը՝ անորոշ։ 

Անգուստիասի մոտալուտ ամուսնությունը նոր լարվածություն է ստեղծում տան ներսում։ Այն քույրերին ոչ միայն դնում է տարբեր դիրքերում, այլև ավելի է սրում նրանց միջև առկա մրցակցությունն ու հակասությունները։ Միևնույն հարկի տակ ապրելով և նույն սահմանափակումներին ենթարկվելով՝ նրանք աստիճանաբար թշնամանում են։ Այն միջավայրը, որը նրանցից պահանջում է հնազանդություն և անարատություն, միաժամանակ մղում է խանդի, անվստահության ու միմյանց փոխադարձ ցավ պատճառելու դիտավորությանը։ Քույրերի միջև հակամարտությունը ոչ միայն անհատական բնավորությունների բախում է, այլև փակ ու ճնշող համակարգի հետևանք, որտեղ ազատության հնարավորությունները սահմանափակ են, իսկ սիրո և երջանկության համար պայքարը վերածվում է մրցակցության։

Մարտիրիոն (Արաքսյա Մելիքյան) ներկայացման ամենահակասական կերպարներից է։ Նա նույնպես սիրահարված է Պեպեին, սակայն նրա զգացմունքները միահյուսվում են խանդին, ներքին դառնությանն ու սեփական անազատության գիտակցությանը։ Մարտիրիոն առաջինն է տեղեկանում Ադելայի և Պեպեի սիրավեպի մասին։ Այս բացահայտումը սրում է նրա ներքին հակասությունները և ավելի խորացնում թշնամանքը քրոջ հանդեպ։ Նա ոչ միայն տառապում է իր չիրականացած ցանկություններից, այլև այդ տառապանքը վերածում է ուրիշին ցավ պատճառելու միջոցի։ Մարտիրիոն Ադելային ասում է, որ Պեպեն մահացել է՝ կործանարար հարված հասցնելով քրոջը։ Նրա արարքը չի կարելի արդարացնել, սակայն այն հասկանալու համար անհրաժեշտ է տեսնել այն միջավայրը, որտեղ կանանց զգացմունքները ճնշվում են, իսկ չիրականացած սերը՝ վերածվում թշնամանքի։

Ամելիան (Ռուզաննա Հախնազարյան) ավելի զուսպ ու երկչոտ կերպար է։ Նա հիմնականում մնում է ընտանեկան հակասությունների ստվերում՝ կարծես փորձելով խուսափել բացահայտ բախումներից։ Ամելիայի լռությունն ու զգուշավորությունը նույնպես անազատության հետևանք են. երբ դիմադրությունը վտանգավոր է, իսկ սեփական ցանկություններն արտահայտելը՝ անընդունելի, լռությունը դառնում է գոյատևելու միջոց։ Նրա կերպարը վկայում է այն մասին, որ բռնապետական միջավայրում ոչ բոլորն են ընդվզում. ոմանք պարզապես սովորում են ապրել իրենց վախերի ներսում։

Ադելան (Անի Պետրոսյան) ներկայացման ամենաըմբոստ ու կենսախինդ կերպարն է։ Նա չի ցանկանում հաշտվել այն ճակատագրի հետ, որը մայրը պատրաստել է իր և քույրերի համար։ Ադելան մարմնավորում է երիտասարդությունը, կիրքը, սիրելու և սեփական կյանքը տնօրինելու իրավունքը։ Նրա կապը Պեպեի հետ պարզապես արգելված սիրավեպ չէ. այն նաև ընդվզում է այն աշխարհի դեմ, որտեղ կնոջ մարմինը, զգացմունքներն ու ապագան ենթարկվում են ընտանեկան իշխանությանը։ Ադելան փորձում է կոտրել այդ սահմանները, բայց նրա ազատության ձգտումը բախվում է մի համակարգի, որն անհանդուրժող է անհնազանդության հանդեպ։

Քույրերի միջև լարվածության խորացմանը զուգահեռ հատկապես սրվում են Մարտիրիոյի և Ադելայի հարաբերությունները։ Նրանց հակամարտության հիմքում ոչ միայն Պեպեի հանդեպ ունեցած զգացմունքներն են, այլև տարիների ընթացքում կուտակված ցավը, նախանձը և սեփական կյանքի նկատմամբ անզորության զգացումը։ Մարտիրիոն չի կարողանում ընդունել Ադելայի համարձակությունը, իսկ Ադելան չի ցանկանում հրաժարվել իր սիրուց՝ հանուն քրոջ լռության կամ մոր պարտադրած կանոնների։ Այս հակադրությունը բացահայտում է ներկայացման կարևոր գաղափարներից մեկը. անազատությունը մարդկանց չի դարձնում զոհեր, այն կարող է դառնալ նաև միմյանց կործանելու շարժիչ ուժ։

Երբ Բեռնարդան իմանում է Ադելայի և Պեպեի սիրային կապի մասին, վերցնում է հրացանն ու գնում Պեպեին սպանելու, սակայն վրիպում է։ Մարտիրիոն օգտվում է իրավիճակից և Ադելային հայտնում, թե Պեպեն մահացել է։ Այդ լուրին հավատալով՝ Ադելան ինքնասպան է լինում։ Նրա մահը դառնում է ոչ միայն անհատի ողբերգություն, այլև ամբողջ տան բարոյական ու հոգեբանական փլուզման գագաթնակետը։ Ադելան չի դիմանում այն մտքին, որ իր սիրո և ազատության միակ հնարավորությունը վերացել է։ Նրա ճակատագիրը բացահայտում է Բեռնարդայի իշխանության իրական գինը. փորձելով պահպանել տան պատիվը՝ նա ոչնչացնում է այն կյանքը, որի պահպանման մասին, թերևս, ինքն էլ է համոզված, թե հոգ է տանում։

Պոնսիան (Գրետա Մեջլումյան) առանձնահատուկ տեղ ունի ներկայացման կերպարային համակարգում։ Նա խորամանկ է, փորձառու, հաճախ Բեռնարդայի դեմ տրամադրված, և չի վախենում նրա երեսին ասել այն, ինչ ուրիշները նախընտրում են թաքցնել։ Նրա խոսքերում զգացվում են տարիների ընթացքում կուտակված դժգոհությունն ու տան տիրուհու կործանումը տեսնելու ցանկությունը։ Միևնույն ժամանակ Պոնսիան կարողանում է քծնել և հարմարվել՝ հասկանալով, որ այդ տանը գոյատևելու համար երբեմն անհրաժեշտ է ոչ միայն ճշմարտությունն ասել, այլև ժամանակին լռել։ Նա տեսնում է մոտեցող աղետը, հասկանում է դուստրերի վիճակը և փորձում է «զգուշացնել» Բեռնարդային, սակայն նրա խոսքերը չեն կարողանում փոխել այն կնոջը, որի համար սեփական իշխանությունը վեր է մարդկային զգացմունքներից։ Պոնսիան միաժամանակ դիտորդ է, մեկնաբան և այդ ողբերգական աշխարհի մասնակից։

Պրուդենսիայի կերպարը (Ջուլիետտա Բաբայան) ներկայացման մեջ ներկայանում է որպես միամիտ, ամբողջ օրը չարչարվող և տան գործերով զբաղված աղախին։ Նրա ներկայությունը հակադրություն է ստեղծում տան ներսում ծավալվող հոգեբանական բախումներին. մինչ ընտանիքի անդամները խճճվում են իշխանության, պատվի, խանդի ու սիրո հակասությունների մեջ, նա շարունակում է կատարել առօրյա աշխատանքը։ Պրուդենսիայի կերպարի մեկնաբանության մեջ կարևոր է նաև տարբերակել բեմադրական լուծումը Լորկայի բնագրից. պիեսում Պրուդենսիան Բեռնարդայի ծանոթն է, ոչ թե աղախինը, և նրա կերպարը կապված է պատվի, ամուսնական հավատարմության ու հասարակական նորմերի թեմաների հետ։ Հետևաբար այս փոփոխությունը կարող է դիտվել որպես բնագրի կերպարային համակարգի վերաիմաստավորում, որը նոր շեշտադրում է հաղորդում տան առօրյային ու աշխատանքի անտեսանելիությանը։

Բեմադրության հեղինակ Վահե Շահվերդյանի և ռեժիսոր Գալուստ Ներսիսյանի աշխատանքը հնարավորություն է տալիս Լորկայի ստեղծագործությանը մոտենալ ոչ միայն որպես ընտանեկան ողբերգության, այլև որպես ազատության և իշխանության բախման բեմական պատկերի։ Ռեժիսորական աշխատանքի կարևոր կողմերից է ընտանեկան հարաբերությունների աստիճանական սրման և կերպարների միջև աճող լարվածության բացահայտումը։ Բեռնարդայի վերահսկողությունը, դուստրերի՝ ազատության հանդեպ չմարող ձգտումը, քույրերի փոխադարձ անվստահությունն ու Պեպեի շուրջ ծավալվող հակամարտությունը միավորվում են մեկ ընդհանուր դրամատիկ ընթացքի մեջ՝ հանդիսատեսին աստիճանաբար մոտեցնելով ողբերգական ավարտին։ Արտաքին կարգի և ներքին քաոսի հակադրությունը դառնում է ներկայացման դրամատիկ լարվածության հիմքը։

Բեմանկարչական լուծումները (Իզաբելլա Սոֆրոնովա) առանձնահատուկ դեր ունեն ներկայացման գաղափարական միջավայրի ստեղծման գործում։ Վերևից ներքև կախված շղթաները պարզապես բեմի տեսողական տարրեր չեն. դրանք ամբողջ ներկայացման ընթացքում օգտագործվում են՝ դառնալով բեմական գործողության և իմաստային համակարգի կարևոր բաղադրիչ։ Շղթաների շարունակական ներկայությունը հիշեցնում է, որ կերպարների անազատությունը միայն հոգեբանական չէ, այլ կարծես նյութականացված է հենց այն տարածության մեջ, որտեղ նրանք ապրում են։ Դրանք սահմանափակում են երևակայական ազատության զգացումը և մշտապես ընդգծում տան՝ բանտի վերածված բնույթը։ Շղթաները միավորում են բոլոր կերպարներին՝ անկախ նրանց բնավորությունից և վարքից. այս տանը ոչ ոք լիովին ազատ չէ, թեև նրանցից յուրաքանչյուրը յուրովի է ենթարկվում այդ անազատությանը կամ փորձում դիմադրել դրան։ Դրանք հիշեցնում են նաև անտեսանելի կապանքները՝ ավանդույթները, պատվի մասին պատկերացումները, հասարակական կարծիքը և կնոջը պարտադրված վարքականոնները, որոնցից ազատվելը հերոսների համար գրեթե անհնար է։

Ներկայացման կարևոր արժանիքներից է երաժշտական ձևավորումը (Սուրեն Շահվերդյան)։ Գեղեցիկ, զգացմունքային և գործողությունների ընդհանուր մթնոլորտին համահունչ երաժշտությունը նպաստում է ողբերգության ներքին լարվածության ձևավորմանը։ Այն չի խլացնում կերպարների խոսքը, այլ կարծես լրացնում է նրանց չարտահայտված զգացմունքները՝ ընդգծելով տան ներսում կուտակվող անհանգստությունը, սպասումը և անխուսափելի կործանման զգացումը։ Երաժշտությունը դառնում է ներկայացման հուզական տարածության կարևոր բաղադրիչ՝ հանդիսատեսին ներգրավելով հերոսների ներաշխարհի մեջ։ Երաժշտությունը օգնում է զգալ այն լարվածությունը, որը կերպարները հաճախ չեն կարողանում արտահայտել խոսքերով։ Երաժշտական ձևավորումը ներկայացման ընդհանուր գեղարվեստական ամբողջականության մաս է՝ լրացնելով բեմական պատկերը և ուժեղացնելով ողբերգության զգացմունքային ազդեցությունը։

«Բեռնարդա Ալբայի տունը» ներկայացումը հիշեցում է այն մասին, որ բռնապետությունը միշտ չէ, որ հանդես է գալիս պետական իշխանության կամ բացահայտ բռնության տեսքով։ Այն կարող է բնակվել նաև տան պատերի ներսում՝ մոր հրամանի, հասարակական կարծիքի, ավանդույթի, պատվի անվան տակ պարտադրված լռության մեջ։ Բեռնարդան ինքն էլ այդ համակարգի մի մասն է. նա պահպանում է այն կանոնները, որոնք իրեն իշխանություն են տալիս, բայց միաժամանակ զրկում են դուստրերին ապրելու հնարավորությունից։ Նրա հաղթանակը միայն թվացյալ է, որովհետև արտաքին կարգի պահպանման դիմաց նա կորցնում է ամենակարևորը՝ սեփական ընտանիքի մարդկային ամբողջականությունը։

Շղթաներով սահմանափակված այս տունն, ի վերջո, դառնում է մի աշխարհ, որում լռությունը վերածվում է օրենքի, սերը՝ մեղքի, իսկ ազատության ձգտումը՝ մահացու ընդվզման։ Ադելայի մահից հետո Բեռնարդան կրկին պահանջում է կարգ ու կանոն՝ կարծես ոչինչ չի պատահել։ Նա փորձում է թաքցնել ողբերգությունը՝ պահպանելով դստեր անարատության մասին պատրանքը, սակայն այդ հրամանը չի կարող վերացնել ճշմարիտ իրողությունը։ Հենց այդ անզիջում պահանջի մեջ է բացահայտվում նրա ողբերգական պարտությունը. հնարավոր է լռեցնել մարդկանց, պարտադրել սուգ և թաքցնել ճշմարտությունը, բայց անհնար է վերացնել այն ազատության պահանջը, որի ճնշումից ծնվում է ողբերգությունը։

Հասմիկ Ավետիսյան