«Ծիածանաթև երազների օրերին…»

Այս պատառիկը հատված է Հրանտ Մաթևոսյանի հետ աշխատանքային տարբեր տարիների իմ օրագրային գրառումներից, որ արվել են մեծ գրողի՝ Հայաստանի գրողների միության նախագահ դառնալու առաջին իսկ օրվանից (1996-2001):

***

9 ապրիլի, ուրբաթ, 1999 թ.

-Իսկ Համոյի ցերեկույթը ինչպե՞ս եք պատկերացնում, – հարցրեց:

-Հենց ծրագիրն ամբողջանա, կներկայացնեմ, – ասացի:

-Թողնում եմ ձեզ վրա:

Պատրաստվում ենք նշելու Համո Սահյանի ծննդյան 85-ամյակը: Բայց դեռ իր հետ մանրամասները չենք քննարկել: Միայն պանթեոն գնալու մասին ենք պայմանավորվել, և հավանել է մեր առաջարկը: Դեռ օրեր կային մինչև ցերեկույթը, բայց երբ տեսնում, հարցնում էր.

-Ո՞նց անենք, ասում եք՝ գնանք պանթեոն, ծաղիկ դնենք ու գանք սկսե՞նք…

-Այո՛:

-Դահլիճ լինելո՞ւ է:

-Ամեն ինչ անում ենք, որ լինի: Եվ հետո՝ Սահյանին շատ են սիրում, կգան:

Ավտոբուսի հարցը ինքներս լուծել չկարողացանք: Ասաց՝ լուծվելիք է:    

Գրությամբ դիմեց Երվանդ Զախարյանին[1]. «…մի շքեղ, նոփ-նոր, Համո Սահյանի հիշատակին արժանի «Իկարուս» մակնիշի մեքենա տրամադրել»: Գրողների մի մասին հրավիրելու էինք միություն, որ ավտոբուսով գնանք պանթեոն և նորից վերադառնանք միություն՝ ցերեկույթի: Երկմտեց՝ ճի՞շտ է մեր առաջարկը: Ասացինք՝ ցերեկույթի ավարտից հետո մարդիկ հոգնած կլինեն, պանթեոն ոչ ոք չի գա: Ուզում էր ճիշտ ձևը գտնել: Միայն Ֆելիքս Մելոյանի [2] հետ քննարկելուց հետո համաձայնեց մեր առաջարկին: Իսկ հետո մեզ ուղարկեց 1993 թվականի «Գրական թերթ»-ում Սահյանի մահվան առթիվ տպագրած իր՝ «Նրա կենարար շունչը» խոսքից հատված, որ պետք է գրվեր հրավիրատոմսի մեջ: Տեքստը կազմելուց հետո Սահյանի «Կգամ»-ից հատված ընտրեցի և տարա համաձայնեցնելու:

-«Կգամ»-ը պլակատային, լոզունգային է և երկար, չէ՞: Արի ուրիշը հիշենք:

-Դուք ո՞րը կառաջարկեիք:

-Իմ երազները ծիածանաթև, իմ երազները շատ էին թեթև,- ասաց այնպես, որ անպայման շարունակեմ, ինչպես Չարենցի գրքի ընտրության ժամանակ:

-Իմ երազները թևին տվեցին, դեպի ավետյաց երկիր չվեցին,-ասացի,-բայց դա էլ է երկար բանաստեղծություն, հարմա՞ր է…

-Չէ՛, -ընդհատեց, -չէ՛, պարզապես ինձ շատ սիրելի է, չէ՛, - և հանկարծ. - Իմ առաջին սիրո առասպելը մնաց…, - ասաց՝ նորից սպասելով:

-Առուների կապույտ շրթունքների վրա…, - շարունակեցի մեկ տող:

-Հիմա, երբ որ հոգնած կամ հարբած եմ լինում

Ամպի նման նստած բարձունքների վրա, - շարունակեց ու դադար:

-Առուներ ու կածան, հանկարծ լաց եմ լինում, -ասացի, ինքն էլ միացավ և ավարտեցինք միասին.

-Իմ այն մաքուր-մաքուր արցունքների վրա…

Ինձ թվաց՝ սա էլ չի դրվելու:

-Չէ՛, ուրիշ ի՞նչ ես հիշում:

-Գուցե՝

Մամուռներում կորան

Արահետ ու անուն,

Էլ խնկահոտ երկինք

Ու շաղոտ հող չունեմ…:

Լսեց, ժպտաց, լռեց մի պահ, չասաց ոչինչ ու մեկ էլ.

-Լռած զանգ է կյանքս…

Ես՝ ավերակ վանքս,

Էլ աղոթող չունեմ… -ասաց ու հալվող ժպիտով նորից ժպտաց ասես ուրախացած, -ըհը՛, գտար, դի՛ր… դա՛ դիր… եթե այդքան չարտասանեինք, չէինք գտնելու…

Երկուշաբթի արդեն պատրաստի գեղեցիկ հրավիրատոմսը [3]՝ Սահյանի հայտնի լուսանկարով [4], տարա Ֆելիքս Մելոյանին, և միասին գնացինք իր մոտ՝ քննարկելու ցերեկույթի ծրագիրը: Սերգեյ Սարինյանն[5] էլ էր իր առանձնասենյակում: Մաթևոսյանը վերցրեց, իսկույն նայեց բանաստեղծությունը, կարդաց տեքստը, շատ հավանեց:

-Հրա՛նտ, խոսի՛ր Սոսի [6] հետ, – հիշեցրեց Մելոյանը:

-Չի գա, Ֆե՛լո, Թումանյանի թանգարան չեկավ, զբաղված է, դե՛, Խորիկը [7] հերիք է:

-Նա կարող է հանկարծ չգալ…

Սարինյանը, որ ուշադիր լսում էր երկուսին, հանկարծ հիացմունքով բարձրաձայն կարդաց հրավիրատոմսի դարձերեսին (երկրորդ էջ) գրված ողջ բանաստեղծությունը՝ «Մամուռներում կորան արահետ ու անուն…»: Ինձ այնպես թվաց, որ Սարինյանի հետ մտովի երեքս էլ արտասանեցինք:

-Ա՛յ, սա՛ է իսկական բանաստեղծությունը, -ասաց ավարտելուց հետո:

Ի պատասխան՝ Հրանտ Մաթևոսյանը կարդաց հատվածն իր խոսքից, որ գրված էր հրավիրատոմսի մյուս դարձերեսին՝ չորրորդ էջին. «Սահյանի առաջ հայերենը չպապանձվեց -խոսեց, և լեզվի հետ խոսեց մեր ողջ այսօրն ու պատմությունը: Աստված մեր անդաստանների նահապետի կերպարանք առավ ու լռիկ տեղավորվեց մեր գլխատանը՝ որպես հոգսի ու աշխատանքի, ազնվության ու ազնվականության մշտական ոգի: Նրա հայերենը ծիածանորեն կամարվեց և ուր էլ լինենք՝ բոլոր-բոլորիս անցքի հրավիրեց հայ կյանքի աշխարհ»:

Ավարտեց ու դարձավ Սարինյանին.

-Ճիշտ չէ՞:

-Իհարկե ճիշտ է:

-Զարմանալին գիտե՞ս որն է, -շարունակեց Մաթևոսյանը, -որ ինքը Շիրազին, Սևակին հավասար մեծություն էր, բայց քաղաքականությունը պատվանդան չշինեց, հեռու իր համար այս ամենից որտեղի՞ց պեղեց գտավ իր բեկորները և դարձավ նրանց հավասար… Այո՛, Շիրազ չէ, Սևակ չէ, քաղաքական ոչ մի բանի մասնակից չեղավ, իր ցորենից ու հողից իսկապես գրականություն ստեղծեց…, -այնքան ներհուն էր խոսքը:

Պարզ էր. ծրագիրն արդեն չէր քննարկվելու, և շատ ուզենալով ներկա լինել իրենց խոսակցությանը, չգիտես ինչու, ինձ թվաց, որ դա իրենց երեքի խոսակցությունն է, ու դուրս եկա…

Կարինե Մեսրոպյան

Հայաստանի գրողների միության մշակույթի բաժնի պատասխանատու, թարգմանչուհի