Գեղեցկությունը՝ Կաքավաբերդի ավերակների կողքին

Ակսել Բակունցի «Ալպիական մանուշակ» պատմվածքն առաջին հայացքից կարող է թվալ լեռնային աշխարհի, հնավայրերի և գյուղական մարդկանց մասին մի պարզ պատմություն, սակայն այդ արտաքին պարզության տակ թաքնված է մարդու բնույթի, գեղեցկության, անցողիկության և կործանարար կրքի խոր դրաման։ Բակունցի ստեղծագործական աշխարհում բնությունը երբեք պարզապես տեսարան չէ։ Այն ապրում է մարդու կողքին, շնչում է նրա հետ, երբեմն հակադրվում նրան, երբեմն էլ դառնում է այն միակ վկան, որը հիշում է մարդու արածն ու չարածը։ «Ալպիական մանուշակ» պատմվածքում այդ հարաբերությունն առանձնահատուկ ուժով է դրսևորվում. մարդու աշխարհը փոխվում է, մարդիկ գալիս ու գնում են, նրանց ցանկություններն ու կրքերը մի պահ բորբոքվում և հանգչում են, մինչդեռ Կաքավաբերդը, Բասուտա գետը, քարերը, ամպերը և փոքրիկ ալպիական մանուշակը շարունակում են գոյություն ունենալ իրենց մշտական, անխռով ընթացքով։

Պատմվածքի հենց սկզբում Բակունցն ընթերցողին տանում է մի աշխարհ, որտեղ ժամանակը կարծես կանգ է առել։ Կաքավաբերդի ավերակների շուրջ «լռություն կա», իսկ Բասուտա գետը շարունակում է իր հավերժական ընթացքը։ Գետի աղմուկը, քարե արծիվը, անգղները, ամպերով ծածկվող բերդը ստեղծում են մի մթնոլորտ, որտեղ անցյալն ու ներկան միաձուլվում են։ Բերդն արդեն ավերակ է, բայց նրա շուրջ բնությունը շարունակում է ապրել։ Այդ հակադրությունն է պատմվածքի կարևորագույն հիմքերից մեկը՝ մարդու ստեղծածը կործանվում է, իսկ բնությունը շարունակում է իր գոյությունը։

Այս աշխարհում առանձնահատուկ տեղ ունի ալպիական մանուշակը։ Այն ոչ միայն պատմվածքի վերնագիրն է, այլև ստեղծագործության գլխավոր խորհրդանիշներից մեկը։ Փոքրիկ ծաղիկը բուսնում է քարերի մոտ, ավերակների տակ, այնտեղ, որտեղ կարծես կյանքը չպետք է գոյություն ունենար։ Նրա ծիրանագույն ծաղիկը հակադրվում է մոխրագույն քարերին, փլված պարիսպներին և անգղների մռայլ ներկայությանը։ Մանուշակը փխրուն է, բայց կենդանի, փոքր է, սակայն իր գոյությամբ հաղթահարում է քարերի անշարժությունը։ Այդ իմաստով այն կարող է ընկալվել որպես գեղեցկության, կյանքի և մաքրության խորհրդանիշ՝ այն ամենի, ինչը շարունակում է ապրել մարդու ավերածություններից հետո։

Հատկանշական է, որ պատմվածքի մարդկային աշխարհում հենց այդ գեղեցկությունն է ամենից հաճախ անտեսվում։ Հնագետը Կաքավաբերդ է գալիս անցյալի հետքերը որոնելու։ Նրա համար բերդը պատմական փաստերի, արձանագրությունների և հնագիտական արժեքների ամբողջություն է։ Նա տեսնում է քարերը, դամբարանը, փորագրությունները, չափում ու ուսումնասիրում է ավերակները, սակայն չի տեսնում կենդանի աշխարհը։ Նրա ոտքերի տակ ճզմվում են խոտն ու ծաղիկը, նա արմատախիլ է անում քարերի կողքին բուսած մանուշակը։ Բակունցն այստեղ նրբորեն, բայց խորը քննադատում է մարդու այն մտածողությունը, որը կենդանի իրականությունը վերածում է միայն ուսումնասիրության առարկայի։ Հնագետի համար աշխարհը «ընդարձակ թանգարան» է, որտեղ կենդանի բզեզն անգամ կարծես գոյություն չունի։

Այդ կերպարին հակադրվում է նկարիչը։ Նա նույնպես գալիս է Կաքավաբերդ, սակայն նրա հայացքն այլ է։ Նա նկատում է այն, ինչ հնագետը չի տեսնում։ Նա նկարում է ոչ միայն քարերն ու բերդի պարիսպները, այլև քարե արծվի բույնը, ալպիական մանուշակները և, վերջապես, գյուղացի կնոջը։ Նրա համար աշխարհը քարացած անցյալ չէ, այլ կենդանի պատկեր։ Եթե հնագետը փորձում է վերականգնել անցյալը քարերի միջոցով, ապա նկարիչը փորձում է պահպանել այն, ինչն ապրում է հենց այդ պահին։

Նկարիչը պատմվածքի ամենազգայուն կերպարներից է, որովհետև նրա մեջ պահպանվել է գեղեցկությունը ճանաչելու կարողությունը։ Գյուղացի կնոջ դեմքը նրա հիշողության մեջ նույնացվում է մեկ այլ կնոջ՝ անցյալի սիրո և ծովափին տրված խոստման հետ։ Այս երկու կանանց միջև իրական կապ չկա, բայց նրանց դեմքերի նմանությունը դառնում է հիշողության խորհրդավոր կամուրջ։ Ներկան հանկարծ բացում է անցյալի դուռը։ Բակունցի համար մարդկային հիշողությունը նույնպես մի տեսակ անտեսանելի աշխարհ է, որտեղ տարիների հեռավորությունը չի կարող ամբողջովին ջնջել զգացմունքը։

Ծովի պատկերը պատմվածքում առանձնահատուկ խորհրդանշական նշանակություն ունի։ Ծովափի կինը, սև թավիշե գլխարկը, ավազի վրա գրված ու անմիջապես ավերվող խոստումները հակադրվում են Կաքավաբերդի կնոջ պարզ, ծանր ու հողեղեն կյանքին։ Ավազի վրա գրված խոստումը այստեղ դառնում է անցողիկության պատկեր։ Այն գրվում է, հետո ալիքը գալիս և տանում է և թեև խոստումը ջնջվում է, հիշողությունն ապրում է ամբողջ կյանքի ընթացքում։ Այդպիսով Բակունցն արտաքին աշխարհի անցողիկությանը հակադրում է մարդու ներքին հիշողության համառ գոյությունը։

Կաքավաբերդի կինը պատմվածքի կենտրոնական կերպարն է, թեև նրա մասին քիչ է խոսվում, և նա գրեթե չի խոսում։ Նրա կերպարը բացահայտվում է շարժումներով, արտաքինով, լռությամբ։ Նա օջախի մոտ նստած է, թեյ է պատրաստում, երեխային է խնամում, և նրա յուրաքանչյուր շարժման մեջ կա բնական պարզություն։ Նրա սուրմաների զնգոցը, երկար ծամերը, բոբիկ ոտքերը, մոխրի փոշով ծածկված ճերմակ ճակատը Բակունցի նկարագրության մեջ մի ամբողջ աշխարհ են ստեղծում։ Նկարիչը նրան նմանեցնում է քրմուհու՝ կարծես նա պատկանում է բնության և հնագույն աշխարհի ինչ-որ նախնական, խորհրդավոր ժամանակի։

Այս կերպարի գեղեցկությունն է, որ դառնում է ողբերգության պատճառը։ Նկարիչը նրան տեսնում է, զգում նրա դեմքի նմանությունն իր անցյալի սիրո հետ և նկարում։ Այդ անմեղ թվացող գործողությունը գյուղացի հնձվորի մեջ առաջացնում է խանդի նոպա։ Այստեղ պատմվածքի դրամատիկ հանգույցը ձևավորվում է ոչ թե իրական դավաճանության, այլ երևակայության, անտեղի կասկածի և սեփականատիրական մտածողության վրա։ Կինը ոչինչ չի արել։ Նկարիչը ևս որևէ մեղք չի գործել։ Սակայն հնձվորի գիտակցության մեջ առաջացած կասկածը բավական է բռնությանը ծնունդ տալու համար։

Հնձվորի կերպարով Բակունցը ցույց է տալիս մարդու այն մութ կողմը, որը կարող է նույնիսկ ամենապարզ և անմեղ երևույթը վերածել վտանգի։ Այդ մարդն ամբողջ օրը աշխատել է, հոգնել է, ապրել է աղքատության ու ծանրության մեջ։ Սակայն հեղինակը նրա բռնությունը չի արդարացնում հոգնածությամբ կամ աղքատությամբ։ Նրա խանդը ծնվում է այն պահին, երբ նա իմանում է, որ օտար մարդը նկարել է իր կնոջը։ Նրա համար կնոջ կերպարը սեփականության նման մի բան է, և հենց այդ սեփականատիրական վերաբերմունքն է վերածվում բռնության։

Պատմվածքի ամենադաժան պահերից մեկն այն է, որ բռնությունը տեղի է ունենում գրեթե առօրյա կյանքի շարունակության մեջ։ Կինը հարվածից հետո չի աղաղակում, այլ ցավից գալարվում է և դուրս է գալիս վրանից՝ անձայն հեկեկալու։ Իսկ տղամարդը շարունակում է ուտել, ապա պառկում է խսիրի վրա։ Այս հակադրությունը սարսափն ավելի ուժեղ է դարձնում։ Չկա մեծ ողբերգական տեսարան, չկա բարձրաձայն դատաստան. կա միայն սովորական կյանք ներթափանցած բռնություն։

Այդ պահին հատկապես ակնառու է բնության արձագանքի բացակայությունը։ Կաքավաբերդի աշխարհը շարունակում է ապրել իր բնական օրենքներով։ Գիշերը իջնում է, ամպը սողում է դեպի վրանները, ցողը նստում է ալպիական մանուշակի թերթերին, իսկ բզեզը քնում է ծաղկի մեջ։ Մարդկային ողբերգությունը տեղի է ունենում այդ անտարբեր թվացող գեղեցկության կողքին։ Եվ հենց այդ անտարբերությունն է ավելի ցավոտ դարձնում պատմվածքի ավարտը։ Բնությունը չի դատում մարդուն, սակայն իր անխախտ գեղեցկությամբ կարծես բացահայտում է մարդկային արարքի փոքրությունն ու դաժանությունը։

Այս պատճառով էլ Բակունցի բնապատկերները ունեն ոչ միայն գեղագիտական, այլև փիլիսոփայական նշանակություն։ Ամպը, որը ծածկում ու բացում է Կաքավաբերդը, կարող է ընկալվել որպես ժամանակի և հիշողության խորհրդանիշ։ Երբեմն անցյալը տեսանելի է, երբեմն՝ ծածկված։ Բերդը մի պահ թվում է կենդանի, հետո բացահայտվում է որպես ավերակ։ Մարդկային կյանքում նույնպես անցյալը երբեմն վերադառնում է, սակայն միայն հիշողության ձևով։

Քարե արծիվը ևս կարևոր խորհրդանիշ է։ Այն կանգնած է Կաքավաբերդի գլխին՝ որպես հին, քարացած ուժի պատկեր։ Նրա կտուցը կեռ թուր է, մագիլները՝ սրածայր նիզակներ, փետուրները՝ պողպատե զրահ։ Բայց այդ ահեղ կերպարը նույնպես արդեն քար է։ Նա պահպանել է ուժի արտաքին կերպարանքը, սակայն կորցրել է կենդանի ուժը։ Այս իմաստով քարե արծիվը կարող է ընկալվել որպես անցյալի իշխանության, պատերազմի և մարդկային փառքի խորհրդանիշ, որը ժամանակը դարձրել է անշարժ հիշողություն։

Անգղները նույնպես պատահական չեն պատմվածքում։ Նրանք կապված են ավերակների, մահվան և կործանված աշխարհի հետ։ Նրանց կռնչյունը խախտում է լռությունը և այդ կռնչյունը կյանքի ավետում չէ, այլ մոտալուտ մահվան շունչ։ Այդ մռայլ թռչունների և ալպիական մանուշակի հակադրությունը պատմվածքի ամբողջ գաղափարական կառուցվածքի մեջ կրկնվող ցիկլ է՝ մահ և կյանք, ավերում և գեղեցկություն, քար և ծաղիկ, բռնություն և սեր։

Նույն հակադրության մեջ է նաև Բասուտա գետը։ Գետը շարժվում է, մինչդեռ բերդը կանգնած է։ Գետը ժամանակի շարունակականության խորհրդանիշն է։ Այն հղկում է քարերը, քերում ափերը, իր ճանապարհով առաջ է գնում։ Մարդկային պատմությունները գալիս ու անցնում են, իսկ գետը շարունակում է հոսել։ Այդ պատճառով Բասուտան պատմվածքում ընկալվում է որպես ժամանակի կենդանի ձայն։

Պատմվածքում կարևոր դեր ունի նաև երեխայի կերպարը։ Տղան աշխարհին նայում է անմեղ հետաքրքրությամբ։ Նրա համար կոնսերվի դատարկ տուփը նոր ու հրաշալի առարկա է, իսկ շաքարի մի կտորը՝ մեծ ուրախություն։ Նա չի հասկանում մեծերի կասկածները, խանդը և բռնությունը։ Նրա մանկական մաքրությունն ավելի ընդգծված է դարձնում այն աշխարհը, որում նա ապրում է։ Հատկապես ցավալի է, որ հենց այդ երեխան է տեսնում հոր բռնությունը և մոր ցավը։

Արծաթ դրամը նույնպես փոքր, բայց խոսուն խորհրդանիշ է։ Նկարիչը այն տալիս է երեխային՝ որպես բարության մի պարզ ժեստ։ Հետո այդ նույն դրամը դառնում է հոր հետաքրքրության և կասկածի առարկա։ Մի անմեղ նվերը մտնում է մեծերի կասկածների աշխարհ և կորցնում իր սկզբնական պարզությունը։ Այս դրվագում ևս Բակունցը ցույց է տալիս, թե ինչպես է անմեղ իրականությունը աղավաղվում մարդու գիտակցության մեջ։

Պատմվածքի խորքային իմաստներից մեկն այն է, որ մարդը հաճախ չի տեսնում իր կողքին եղած գեղեցկությունը։ Հնագետը չի տեսնում մանուշակը, հնձվորը չի տեսնում կնոջ գեղեցկությունը որպես ինքնուրույն արժեք, իսկ նկարիչը, թեև տեսնում է այդ գեղեցկությունը, այնուամենայնիվ չի կարող այն փրկել մարդկային դաժանությունից։ Միայն բնությունն է շարունակում պահել իր գեղեցկությունը։ Մարդիկ անցնում են, բայց մանուշակը նորից ծաղկում է։

Պատմվածքի ավարտը լավագույնս ընդհանրացնում է այս երևույթը։ Գիշերն ամեն ինչ լռում է, և «ցող կաթեց ալպիական մանուշակի ծաղկաթերթերի վրա»։ Մի բզեզ քնել է ծաղկի մեջ, և նրան թվում է, թե աշխարհը «հոտավետ բուրաստան է»։ Մարդկային այս ողբերգությունից հետո պատմվածքը վերադառնում է իր սկզբնական կետին։ Այդ վերադարձը ոչ թե մոռացում է, այլ խորագույն հակադրություն. մարդը կարող է ցավ պատճառել մարդուն, բայց բնության գեղեցկությունը չի դադարում գոյություն ունենալ։

Այս իմաստով «Ալպիական մանուշակ» պատմվածքը միայն մի կնոջ կամ մի ընտանիքի պատմություն չէ։ Այն պատմվածք է մարդու և աշխարհի հարաբերության մասին։ Բակունցը ցույց է տալիս մի աշխարհ, որտեղ հնագույն բերդերի նման կարող են քանդվել նաև մարդկային արժեքները, որտեղ գեղեցկությունը կարող է հայտնվել բռնության կողքին, իսկ հիշողությունը՝ ներկայի մեջ։ Սակայն այդ ավերակների տակ, քարերի կողքին, շարունակում է ծաղկել փոքրիկ մանուշակը։

Եվ հենց այդ ծաղիկն է, թերևս, պատմվածքի կարևորագույն հիմքը։ Այն փոքր է, խոցելի, գրեթե անտեսանելի, բայց ապրում է այնտեղ, որտեղ մարդու ստեղծած աշխարհը վաղուց փլվել է։ Բակունցի աշխարհում գեղեցկությունը մեծ աղմուկով չի ծնվում. այն ծաղկում է լռության մեջ, քարերի կողքին, ցողի տակ։ Մարդը կարող է չտեսնել այն, կարող է նույնիսկ տրորել, արմատախիլ անել, բայց հաջորդ գարնանը ալպիական մանուշակը դարձյալ կարող է բացվել Կաքավաբերդի լանջերին։ Եվ այդ ծաղկման շարունակական բնույթն է, որ պատմվածքի ողբերգության մեջ թողնում է կյանքի, հիշողության և գեղեցկության վերջին, շատ նուրբ, բայց անսպառ հույսը։

Հասմիկ Ավետիսյան