Ծննդյան խորհուրդը որպես մանկան հայացք
Յուրի Նորշտեյնը մի առիթով ասել է՝ արվեստի բարձրագույն ճշմարտությունը երեխայի մտածողությունն է․ նա աշխարհը նախ տեսնում է, հետո միայն բացատրում։ Սա ոչ թե հմտության, այլ տեսողության մասին է․ կան պատկերներ, որոնք չեն բացվում փորձառու հայացքին։ Դրանք պահանջում են մի տեսակ «սրբալույս մաքրություն»՝ անտեղյակություն։ Հայկական մանրանկարը ճիշտ այդպիսին է։ Այն դիտելու համար պետք է շունչը պահել, ինչպես պահում են երեխայի քունը՝ չխանգարելու համար։
Այս լռության մեջ է ծնվել Թորոս Ռոսլինի տեսիլքը։ 1260 թվականին, Հռոմկլայի սուրբ պատերի ներքո, նա վրձնում է մի «Ծնունդ», որտեղ երկինքն ու երկիրը հանդիպում են նրբագեղ ներդաշնակությամբ։ Տիրամայրը բազմած է արքայական ծիրանու վրա, բայց նրա հայացքում իշխանության փոխարեն մանկական խոնարհում է։ Լեռան քարանձավն այստեղ տիեզերքի բացված ափն է, որտեղ ամեն մի գիծ շնչում է։ Ռոսլինը ցույց է տալիս, որ աստվածայինը կարող է լինել ազնվական և միևնույն ժամանակ՝ մարդկային հոգու պես մտերիմ ու ջերմ։
Առհասարակ, հայկական պատկերագրության մեջ ծնունդը երբեք չի ձգտում դեպի բարձունքը։ Մայրն ու Մանուկը կենտրոնում են, և այդ կենտրոնը ոչ թե գահ է, այլ հավասարակշռություն։ Նրանց շուրջը չկա ճնշող ճարտարապետություն։ Մանուկը թագավոր չէ․ նա ինքը կյանքն է։ Այս սուրբ փոքրությունը ուժի հակառակ կողմն է՝ այն տարածքը, որտեղ աշխարհը երեխայի մաքրությամբ դեռ պատրաստ է ընդունել հրաշքը՝ առանց վախի ու հաշվարկի։
Այս ներքին անդորրն է ամփոփված Մոմիկի աշխատանքում։ 1302 թվականին, Վայոց Ձորի լեռների լռության մեջ, նա արարում է մի պատկեր, որը հիշեցնում է լուսավոր երազ։ Գույները զուսպ են՝ լեռնային աղբյուրի ջրի պես։ Տիրամայրը մայրական քնքշանքով պահում է Մանկանը՝ շրջապատված հրեշտակների փառաբանությամբ, որոնք կարծես հենց նոր են իջել երկնքից ու դեռ չեն հասցրել փոխել իրենց թափանցիկությունը։ Սա քարից ու լույսից հյուսված աղոթք է, որտեղ Վայոց Ձորի խստաշունչ բնությունը վերածվում է դրախտային պարտեզի՝ ընդունելու համար աշխարհի Լույսին։
Լույսը հայկական մանրանկարում առանձնահատուկ է․ այն չի ճչում, չի պայթում։ Լույսը պարզապես կա՝ ճիշտ համբերության պես։ Սուրբ Ծնունդն այստեղ լույս է, որը չի վանում գիշերը, այլ ապրում է նրա կողքին՝ վստահելով, որ իր ներկայությունը բավական է։ Այսպես երեխան է վստահում գիշերվան՝ գիտենալով, որ լույսը ներսից է գալիս։
Այս անմիջականությունն ու կենսախինդ ավետիսը իր գագաթնակետին է հասնում Վասպուրականի դպրոցում։ 1391 թվականին Ծերուն Ծաղկողը ստեղծում է մի պատկեր, որտեղ ծնունդը վերածվում է ժողովրդական մեծ տոնի։ Կապույտի, ոսկու և կարմրի վառ երանգները թրթռում են կյանքի սիրով։ Այստեղ յուրաքանչյուր կերպար ունի իր ձայնը, և բոլորը խոնարհվում են այն պարզության առաջ, որը բերում է Մանուկը։ Սա հիշեցում է, որ ամենասուրբը տեղի է ունենում այնտեղ, որտեղ մարդը ապրում է ու լռում․ ծնունդը տնային է, մտերիմ ու անպաշտպան։
Երբ մենք համեմատում ենք մանրանկարի անաղարտությունը մանկան սրբալույս հայացքի հետ, դա միայն արվեստաբանական դիտարկում չէ։ Դա տեսողության տեսակ է, որը պահպանում են միայն մեծագույն վարպետները։ Գուցե հենց այդ պատճառով է, որ մուլտիպլիկացիայում էլ Նորշտեյնը իր գործերը ստեղծել է երեխայի հայացքով՝ առանց շտապելու բացատրել, առանց պատկերը ծանրաբեռնելու իմաստներով։ Այստեղ է, որ միջնադարյան մանրանկարը և ժամանակակից արվեստը միավորվում են ոչ թե թեմայով, այլ հայացքով։ Եվ քանի դեռ մենք կարող ենք նայել այս պատկերներին մանկան պարզությամբ, Սուրբ Ծնունդը շարունակվում է։
Լիլիթ Հակոբյան
