Սերժ Ավետիքյան. « Փարաջանովն ինքնին ազատության խորհրդանիշ է»
Փարաջանովի ծննդյան օրն է՝ ևս մի առիթ վերստին անդրադառնալու կինոհանճարի կերպարին, նրա ապրած կյանքին ու անկասելի ազատաբաղձությանը: Փարաջանովյան օրվա կապակցությամբ մեր ընթերցողներին առաջարկում ենք կարդալ մի հատված «Սերգեյ Փարաջանով, Հավերժական շարժում» գրքից, որը ներկայացնում է Նունե Ալեքսանյանի հարցազրույցը Սերժ Ավետիքյանի հետ:
Նունե Ալեքսանյան -2013 թվականին Կարլովի Վարիի փառատոնում տեղի ունեցավ Ձեր «Փարաջանով» ֆիլմի պրեմիերան: Ֆիլմ ստեղծել կինոհանճարի մասին և միաժամանակ խաղալ նրա դերը, կարծում եմ ահռելի պատասխանատվություն էր: Ինչպես ստանձնեցիք այդ պատասխանատվությունը, և ինչպես էր ծնվում Ձեր Փարաջանովը:
Սերժ Ավետիքյան -Գիտեք, հավանաբար, որ դա իմ նախագիծը չէր, սցենարը ես չէի գրել, պարզապես Ուկրաինայից էր եկել նախաձեռնությունը: Երբ ինձ առաջարկեցին աշխատել այդ ֆիլմի վրա, ես կարդացի սցենարը ու մտածեցի, որ այն փոքր-ինչ շատ վավերագրական է: Մինչդեռ խորպես համոզված էի, որ այն պետք է գեղարվեստական ֆիլմ լինի, այլ ոչ թե դասական իմաստով կենսագրական: Ճանաչելով Փարաջանովի ստեղծագործական պրոցեսն ու իր էությունը, իր անհատականությունը, մտածում էի, որ պետք է լինի ֆիլմ, որը հիմնավորապես կներկայացնի նրա կյանքը, ներքին զգացմունքներն ու իր միջավայրի ընդհանուր մթնոլորտը։ Եվ այդ առումով ես ասացի, որ ցանկանում եմ սցենարի վրա աշխատել, ու իրենք էլ համաձայնեցին: Գրեթե մեկ տարի աշխատեցինք, զուգահեռ գնում էր ֆինանսավորման գործընթացը: Ես ընդունեցի նաև, որ կխաղամ այդ դերը, ես գիտեի որ կարող եմ նրան խաղալ, եթե ոչ լիովին Փարաջանով լինել, բայց գոնե չնմանակել նրան: Որպես դերասան ես գիտեմ, որ պետք չէ որևէ մեկին կրկնօրինակել: Փարաջանովի հետ ապրելով շատ մտերիմ, հետաքրքիր և զավեշտական պահեր, ես մի բան էի հասկացել, որ պետք է ամբողջությամբ բացեմ ինձ և թողնեմ, որ ինքը մտնի: Դա գրեթե ինտուիտիվ, ինչ-որ կախարդական պրոցես է, երբ ես ոչ թե ստիպված եմ իր ժեստերն անել, այլ թույլ տալ, որ ինքը թելադրի, ոչ թե վերաստեղծել, այլ թողնել որ ինքնին լինի: Ես հասկացա, որ կարող եմ դա ինձ թուլ տալ: Ուրեմն սա ավելի շատ հոգևոր կապ էր:
Ն.Ա.-Բայց Դուք համաձայնեցիք նաև ֆիլմի ռեժիսորը լինել, երբ այդ առաջարկից շատ-շատերը կտրականապես հրաժարվել էին:
-Այո, պարզվեց, որ ոչ մի ռեժիսոր չէր համարձակվում այդ ֆիլմն անել։ Հենց Ռոման Բալայանը, որին ես եմ առաջարկել, ասաց. « Нет, я боюсь»: Դե հասկանալի է, շատ մեծ պատասխանատվություն էր: Ատոմ Էգոյանին եմ զանգում, հարցնում եմ՝ Ատոմ կկարդա՞ս սցենարը: Կարդաց և ասաց՝ Սերժ, սա էնքան քոնն է, ինքն ինձ հուշեց, ասաց՝ դու պիտի դա անես: Ես էլ հակաճառեցի, ասացի՝ բայց ես Փարաջանովին եմ խաղում: Ատոմը պնդեց՝ թե մտածի: Եվ հենց այդ ժամանակ էր, որ ես Կաննում իմ կարճամետրաժ անիմացիոն ֆիլմի համար «Ոսկե Արմավենու ճյուղ» մրցանակը ստացա: Հետո էլ ուկրաինացիք սկսեցին պնդել, որ ես պետք է լինեմ ֆիլմի ռեժիսորը: Ասացի որ պետք է մտածեմ: Ու քայլում էի Փարիզում՝ Մոնմարտրում, մտածելով, թե որն է ճիշտ: Գիտեք, եթե ես չեմ կարող իմաստավորել որևէ բան, պարզապես չեմ կարողանում դա անել։ Եվ դա իմ գլխավոր սկզունքն է եղել միշտ՝ և՛ իբրև դերասան, և՛ իբրև բեմադրիչ, և ՛ իբրև ռեժիսոր։
Ն.Ա. -Փարաջանովի դեպքում ինչպե՞ս եղավ իմաստավորումը, ինչպե՞ս գտաք ռեժիսորական մեկնաբանության և կերպարային լուծման բանալին:
Ս.Ա. -Այո, ես գտա թե որն է ճիշտը։ Արտաքին մի քանի ընդհանրություններ կային. իմ անունը Սերժ է, իրենը՝ Սերգեյ։ Ես մորուք եմ պահել, երկու-երեք կիլոգրամ գիրացել եմ և նմանվելու եմ իրեն: Ես որոշեցի՝ ուրեմն վերաբերվելու եմ այնպես, ասես ինքն է եկել իր մասին ֆիլմ նկարելու: Ու հասկացա, որ իմ ներկայությունը նկարահանման հրապարակում բոլորի համար, այլ ոչ թե միայն դերասանների համար, լինելու է շատ տպավորիչ այն առումով, որ ես Սերգեյ Փարաջանովն եմ, այլ ոչ թե Սերժ Ավետիքյանը, որը եկել է Սերգեյ Փարաջանովի դերը խաղալու: Եվ այդ դեպքում ես ասացի՝ ուրեմն եթե ես Սերգեյ Փարաջանովն եմ, ապա կարող եմ ֆիլմը տանել դեպի իր ներքին մթնոլորտը։ Եվ էդպես ստացվեց, էդպես էին մարդիկ վերաբերվում ինձ, որովհետև ես նման էի ոչ թե ֆիզիկապես, այլ ես դարձել էի ինքը՝ նաև իբրև ռեժիսոր։ Այդ կախարդական հարցն էր ինձ համար չափազանց կարևոր, ու ոնց որ ստացվեց, և ֆիլմում դա զգացվում է: Մի խոսքով, սա էր ռեժիսուրայի հիմքը ֆիլմի ընդհանուր համն ու հոտը ստանալու համար: Նաև շատ կարևոր էր ստեղծագործական խումբը. նկարահանման ժամանակ ես մեծ բավականությամբ Միխայլչուկի հետ էի աշխատում, օպերատորի հետ, որը շատ տաղանդավոր էր: Ես միշտ համոզված եմ եղել, որ օպերատորը և առաջին օգնականը պետք է շատ տաղանդավոր մարդիկ լինեն, որովհետև ինչ էլ նկարես, եթե ցանկանում ես, որ քո հայացքը տեղ հասնի, ապա այն պետք է տեղ հասնի ուրիշների ֆիլտրի միջոցով։ Եվ դա պետք է անեն տաղանդավոր մարդիկ։ Պիտի միշտ քեզնից տաղանդավոր մարդկանց հետ աշխատես այն ոլորտներում, որոնց դու չես տիրապետում: Եվ «Փարաջանով»-ի դեպքում այդպես էլ եղավ. Միխայլչուկը հիանալի գործ արեց, իսկ մոնտաժողին ես բերեցի Ֆրանսիայից: Մենք մոնտաժեցինք Կիևում՝ երկու ամիս, իսկ միքսինգը, ձայները, երաժշտությունը արեցինք Ֆրանսիայում, և ընդհանրապես ֆիլմն ավարտեցինք Ֆրանսիայում:
Ն.Ա. -Ձեր բարեկամությունը տարիների պատմություն ունի, իսկ ինչպես այն սկսվեց, Դուք Ֆրանսիայում էիք, նա՝ չարիքի կայսրությունում:
Ս.Ա. -Ես Ֆրանսիա տեղափոխվելուց հետո առաջին անգամ Հայաստան եկա 81-ին, չէի եկել 11 տարի ի վեր: Մեկնեցի 15 տարեկան հասակում և վերադարձա 26 տարեկանում: Վավերագրական ֆիլմ էի պատրաստում այն մասին, թե ինչ են դարձել իմ ընկերները: Փնտրում և գտնում էի իմ ֆրանսիական թեքումով դպրոցի ընկերներին, և ստացվեց այդ ֆիլմը: Բայց դա մի ժամանակ էր, երբ մենք ակտիվորեն պաշտպանում էինք Փարաջանովին, քանի որ ինքը բանտում էր 1974-1977 թվականներին: Մենք ցույցեր էինք անում Կաննում ի պաշտպանություն Փարաջանովի: Ես Գոդարի հետ ելույթ եմ ունեցել մրցանակաբաշխության ժամանակ, Փարաջանովի մասին էինք խոսում, այն մասին, որ նրան պետք է ազատել, որ ինքը հանճարեղ ռեժիսոր է և այլն։ Իվ Սեն Լորանն իմացել էր այդ մասին, և նրա մտերիմը՝ Պիեռ Բերժեն ինձ զանգեց, ասաց՝ գիտեմ, որ Հայաստան ես գնում և եթե Թիֆլիս գնաս, խնդրում եմ այս նվերը տար Փարաջանովին։ Իսկ նվերը խիստ թանկարժեք պուլովերներ էին քաշմիրից, հագուստներ էին: Ընդ որում իրենք գիտեին, որ Փարաջանովը չի հագնելու դրանք, այլ վաճառելու է: Ասացի, օքեյ, նվերների հետ նաև նամակ էր գրել, վերցրեցի այդ պայուսակը, եկա այստեղ: Երևանում որ մեկին հարցում եմ՝ ինձ կտանես Թիֆլիս, պետք է գնամ Փարաջանովի մոտ, բոլորը հրաժարվում էին՝ վախենում էին:
Տարեվերջն է, դեկտեմբեր, Նոր տարի է գալիս։ Մինչև այդ ես Ֆրանսիայում, փառատոնի ընթացքում, Սոֆիկո Ճիաուրելիին էի հանդիպել: Այստեղից զանգեցի Սոֆիկոյին, ասաց՝ приезжай, 31 декабря дома будем. Сергей придет: Եվ ինչ եք կարծում, ով համարձակվեց ինձ առանց վիզայի Թիֆլիս տանել՝ Հենրիկ Մալյանը, որը Նոր տարվա առիթով գնում էր իր ընտանիքին այցի: Ասաց՝ Սերժ ջան, տանում եմ քեզ։ Նստեցինք ինքնաթիռ, հասանք Թիֆլիս. տաքսիով հասանք քաղաքի կենտրոն, որտեղ Մալյանն ինձ համբուրեց, ասաց՝ Սերժ ջան, սրանից հեռու էլ չեմ կարող տանել: Հաջորդ օրը՝ հունվարի մեկի երեկոյան պետք է հետ գայի Երևան, ամսի երկուսին արդեն պետք է թռնեի Փարիզ: Գնացի հյուրանոց, ինձ հետ էր նաև ֆրանսիացի ընկերս, որը նկարում էր 8 միլիմետրով: Երեկոյան Սոֆիկոյի մոտ գնացինք, հույսով, որ Փարաջանովը պիտի գա: 12-ն է՝ Փարաջանովը չկա, 1-ն է՝ Փարաջանովը չկա, 2-ն է՝ չկա: Էնտեղ, ի դեպ, շատ-շատ քաղաքական կարևոր դեմքեր էին ներկա: Ի վերջո, գնացի հյուրանոց: Հաջորդ օրն առավոտյան պայուսակը վերցրեցի և գնացի Կոտե Մեսխի համար 7 հասցեով: Դուռը թակեցի և բացեց ինքը՝ Փարաջանովը: Ասում եմ Փարիզից եմ և նվեր եմ բերել ձեզ Իվ Սեն Լորանից: Պատմեցի որ դերասան եմ: Այդ հանդիպումն ընդամենը մի օր տևեց, բայց խիստ հիշարժան էր, այդ օրվանից ամեն ինչ սկսվեց, և այդ ամբողջը նկարված է։
Ն.Ա. -Դուք հիշատակեցիք մի հասցե, որն ասես ուխտավայր լիներ արվեստասերների համար: Բայց Կոտե Մեսխի համար 7 տունը նաև առասպելների խառնարան էր: Այդ տան հետ էին կապվում ամենաանհավանական ու զարմանալի պատմությունները: Եվ այդ ամենը Փարաջանովի կերպարի անբաժան մասն էին:
Ս.Ա.-Իր մանկության միֆերը միշտ իր հետ էին, հին Թիֆլիսն ու բուրժուազիան իր մշտական ուղեկիցներն էին: Թիֆլիսը Կովկասի Երուսաղեմն է, իսկ Փարաջանովը Թիֆլիսի ծնունդ էր: Ինքը գիտեր իր շուրջ միֆեր ստեղծել: Դե պատկերացրեք, եթե նա երեխաներին ասում էր. «Надо кричать Параджанов гений». դա նշանակում է, որ ինքը կարողանում էր բեմադրել և ստեղծել այդ միֆը: Գիտեք, դա էլ տաղանդ է, դա այն մարդկանց էներգիան է, որոնք հորիզոնից այն կողմ տեսնել գիտեն: Փարաջանովն ուներ այդ ինտուիտիվ հեռատեսությունը, խելացիությունը և իմաստնությունը. այդ հորիզոնից այն կողմը, այդ հեռուն միշտ ներկա էր նրա մեջ: Իր առասպելն ինքն էր ստեղծել, և այդ բանի համար վրացիները շատ էին նրան նախանձում: Միշտ էլ էդպես է, մարդիկ դժվար են ընդունում նրան, ով իր արվեստով քեզ մեծացնում է: Գիտեք, ես «Սայաթ-Նովա»-ն տեսել եմ «Այրարատ» կինոթատրոնում, Փարաջանովի հեղինակային մոնտաժն եմ տեսել՝ Յուտկևիչի մոնտաժից առաջ: 12 տարեկան էի, մայրիկս ամեն օր 25 կոպեկ էր տալիս, որ կինո նայեմ: Ուրեմն, նստած նայում եմ ֆիլմը, մեկ էլ տեսնում եմ, որ դռները բացվում են, ու դահլիճը դատարկվում է: Ավարտին տեսա, որ համարյա մենակ եմ դահլիճում: Դուրս եկա ու թեև ոչինչ չէի հասկացել, բայց այդ ամենն այնպիսի մագնիսական ձգողականության ուժ ուներ, որ զգում էի որ ինչ-որ մեծ ու զարմանալի երևույթի եմ առնչվել:
Ն.Ա.-Փարաջանովի հետ աշխատած, նրա հետ նկարահանման հրապարակում գտնված մարդկանցից շատերից եմ լսել, որ նրա աշխատաոճն այնքան տարերային, անկանոն ու անկանխատեսելի բնութ ուներ, որ դժվար էր խոսել աշխատանքային կանոների, գեղարվեստական սկզբունքների ու նորմերի մասին: Ձեզ հետ երբևէ խոսե՞լ է այդ մասին:
Ս.Ա. -Ես իրեն շատ անգամներ եմ հարցեր տվել, մանավանդ «Սայաթ նովա»-ի մասին: Ինքը շատ էր սիրում հին լեգենդները, իսկ Սայաթ-Նովան իր համար լեգենդ էր: Մի անգամ նա ինձ ասաց՝ ես չեմ կարող մեկ առ մեկ բացատրել, թե «Սայաթ նովա»-ի իմ բեմադրած դրվագներից յուրաքանչյուրը ինչ է նշանակում: Ինձ մի ստիպեք, որ բացատրեմ թե ինչու եմ այս մեկն այսպես արել, իսկ մյուսն՝ այլ կերպ: Այդպես եմ արել, որովհետև հենց այդպես եմ զգացել: Սայաթ-Նովայի կերպարն իրեն չափազանց հոգեհարազատ էր, նաև այն պատճառով, որ նա հայերեն, վրացերեն, պարսկերեն է գրել: Այսինքն, կարող ենք ասել, որ ինքը փոքրամասնությունների յուրահատկությունների հետազոտողն էր, այդ գեղագիտությունն իրեն գրավում էր, և ինքը կարող էր նաև դրանից Արևելքի և Արևմուտքի խառնուրդ ստեղծել: Այդ յուրահատկությունները մենք կարող ենք տեսնել և՛ «Աշուղ Ղարիբ»-ում, և՛ «Մոռացված նախնիների ստվերներ»-ում, որտեղ դարձյալ նույնն է՝ էլի գուցուլների պատմությունն է: Իհարկե, Կարպատը մնում է Կարպատ, բայց մյուս ֆիլմերն էլ որ նա արել է Հայաստանում, Վրաստանում մոտ են պարսկական նկարչությանը կամ հայկական մանրանկարչությանը:
Ն.Ա. -Մարգարեները մերժված են իրենց հայրենիքում. Փարաջանովը դրա լավագույն օրինակն է: Նրա ֆիլմերով հիանում էին կինոաշխարհի ամենամեծերն ու շարքային հանդիսատեսը: Բայց խորհրդային իշխանությունը սարսափում էր նրա արվեստի ուժից ու ազդեցությունից, ինչո՞ւ:
Ս.Ա.-Կան նորարարներ, որոնք բոլոր կանոններից դուրս են և իրենց եզակի լեզուն են գտնում արվեստում: Իսկ մի ոչ դեմոկրատական երկիր, որն ունի իր կարծրացած գաղափարախոսությունը, չի կարող հանդուրժել, որ որևէ մեկը դուրս գա ընդունված կանոններից: Ես էլ եմ անցել այդ ամենով. մենք պիոներ ենք եղել ,կոմերիտական, իհարկե, մենք ամեն ինչ շրջանցում էինք, բայց երբ արդեն կանոնից դուրս որևէ բան համընդհանուր ճանաչում է գտնում, օրինակ, երբ «Մոռացված նախնիների ստվերները» ճանաչվեց երկրի սահմաններից դուրս և իրեն հրավիրեցին արտասահման, էստեղ գաղափարական չինովնիկներն անմիջապես քթերը կախեցին, թե այդ ինչ ֆիլմ է, ինչ է նշանակում, որ ինչ-որ գուցուլական պատմություն ներկայացվի դրսում, ինչո՞ւ ռուսերեն չի ֆիլմը,ա զատության արտահայտության պրոցեսն է: Փարաջանովը խենթություն ունի, ինքն արվեստի հումքն է սիրում, և դա մեծ ազատություն է: Այն արվեստագետները, որոնք ոչ ուղղակի ձևով էին ազատության սիմվոլն արտահայտում, շատ ավելի վտանգավոր էին, որովհետև ցույց էին տալիս, որ ազատությունը սահաման չունի, նրանք քնարականության միջոցով էին ազատությունը քարոզում: Փարաջանովի գեղագիտությունն անընդունելի էր սոցիալիստական գաղափարախոսության համար, ուստի և հալածվում էր: Ինքը ֆանտաստիկ զուսպ էր, տեղում անմիջապես արտահայտվում էր ու մեկ էլ կտրուկ անցնում էր մի ուրիշ բանի։ Դրանով նա պաշտպանում էր իր էմոցիոնալ դաշտը, որ այն չկոտրվի: Ինքն ասում էր չէ, որ կյանքը պետք է գեղեցիկ լինի և ոչ մի րոպե չկա կորցնելու:
Ն.Ա. -Չնայած ամբողջ աշխարհում Փարաջանովի կինոյի հաղթարշավին, երկաթե վարագույրը նրա առջև չափազանց ուշ բացվեց. նա մասնակցեց Ռոտերդամի կինոփառատոնին, իսկ Ֆրանսիայում առաջին անգամ եղավ միայն 1988-ին, և դա այն դեպքում, որ ֆրանսիացիներն առանձնահատուկ վերաբերմունք ունեին Փարաջանովի հանդեպ:
Ս.Ա. -Այո, այդպես է: Երբ 88-ին եկավ Փարիզ, անպայման ուզում էր Տարկովսկու գերեզման գնալ: Քանի որ գերեզմանը մի երեսուն կիլոմետր հեռու է Փարիզից, ինձ խնդրեց, որ տանեմ իրեն: Գնացինք, և մի տասը հոգի հետևում էին մեզ: Այն ժամանակ նա արդեն մեծ անուն ուներ Ֆրանսիայում: Ձեզ մի բան պետք է ասեմ, «Սայաթ Նովա»-ն ես եմ առաջին անգամ ցույց տվել Փարիզում: Ֆանտաստիկ պատմություն էր. 35 միլիմետրանոց ժապավենից 16 միլիմետրի վրա գաղտնի տպած օրինակ էր, որը Իրանից էր հասել Փարիզ: Կարո՞ղ եք պատկերացնել թե ինչ էր դա այն ժամանակ: Իսկ ֆրանսիացիներն իսկապես հատուկ գնահատանք ունեին իր հանդեպ, որովհետև Ֆրանսիայի մտավորականները, արտիստներն ու ստեղծագործողները համարում են, որ հենց Ֆրանսիան է կինոյի բնօրրանը, եվրոպական կինոյի սիրտը: Դե գիտեք, առաջին ստուդիաները Ֆրանսիայում են ծնվել և շատ բնական բան է, որ Ֆրանսիան պետք է լինի կինոյի աշխարհում ճաշակ թելադրողը: Նաև ազատության, դեմոկրատիայի օրրանն է, իսկ Փարաջանովն ինքնին ազատության խորհրդանիշ է:
Ն.Ա.-Եվ պատահական չէր, որ հենց Ֆրանսիան ընդունեց արդեն մահացու հիվանդ Փարաջանովին: Ինչ հիշողություններ եք պահպանել Փարաջանովի վերջին օրերից:
Ս.Ա.-Այդ շրջանում ես ամեն օր Զավենին (Սարգսյան) էի զանգում: Նա ասում էր վատ է վիճակը, շատ վատ, ինչ կարող ենք անել: Ես ծանոթ էի Ֆրանսիայի մշակույթի նախարարին, զանգեցի նրան, ասացի, թե ինչքան վատ է Փարաջանովի վիճակը և խնդեցի օդանավ ուղարկել՝ նրան Փարիզ բերելու: Ասաց՝ կանեմ: Եվ ուղարկեց։ Չորս հոգի էին ուղեկցում նրան, որոնց թվում էր նաև Հենրիկ Իգիթյանը: Առավոտյան 7:30 զանգում են ինձ. Իգիթյանն էր. «Սերժ եկել ենք, Սերգեյը կոմայի մեջ է, արի անմիջապես, Սեն-Լուի հիվանդանոցի նկուղում ենք»: Մեծ խուճապի մեջ էին: Գնացի, շատ տխուր տեղ էր, նկուղ, ցեմենտ, դեռ հիվանդասենյակ էլ չէին տվել: Եվ նրանք որոշել են ստուգել Սերգելի գիտակցությունը տե՞ղն է արդյոք: Ասում են. «Հիմա արթնացնում ենք իրեն և առաջինը, ում պիտի տեսնի՝ դու պետք է լինես։ Եթե քեզ ճանաչեց, ուրեմն գիտակցությունը տեղն է»: Իրենց համար դա ասես թեստ լիներ։ Ես շոյեցի Սերգելի գլուխը, մեկ էլ աչքերը բացեց, նայեց, երկար նայեց և ասաց. «Վահ, Փարիզում եմ»: Վերջին անգամ, երբ կերարկրում էի նրան, իսկ ինքն արդեն չէր էլ ուտում, հասկացա, որ գնում է արդեն և ասացի. «Գիտես ինչ, դու Փարիզում ես, դու հասար քո երազին. Փարիզն ընդունել է քեզ, այնպես որ հանգիստ գնա»: Եթե հիշում եք, ես ֆիլմը հենց այդպես էլ ավարտում եմ: Հաջորդ օր արդեն պիտի վերադառնային Հայաստան: Կարելի է ասել, որ ինքը Փարիզում է մահացել, ես այդպես եմ ասում՝ Փարաջանովը Փարիզում է հանգել:
Հարցազրույցը՝ Նունե Ալեքսանյանի