Լինել իր բարդ դարի զավակը
Նրբագծեր Պարույր Սևակի դիմանկարին
«ArtCollage»-ը շարունակում է իր ընթերցողների գնահատմանը ներկայացնել մեր մշակույթի երախտավորներից մեկի՝ գրող, գրականագետ, թարգմանիչ, «Ֆրիտյոֆ Նանսեն» թանգարանի ու ինստիտուտ-հիմնադրամի հիմնադիր տնօրեն և ճշմարիտ մտավորական Ֆելիքս Բախչինյանի կենդանության օրոք չհրապարակված հոդվածների հրապարակումը: Այդ շարքից հատվածաբար ներկայացնում ենք Պարույր Սևակի՝ բախչինյանական դիմանկարը:
***
«...Իմ բախտը բերեց.
Ես գրչիս կոթը հաճախ ծծեցի
Ու հենց դրանո՜վ հաճախ կշտացա,
Բայց ո՛չ երբևէ գրիչ ծախելով...»։
Պարույր Սևակ
Պարույր Սևակը հիմա 92 տարեկան կլիներ։ Դժվար է պատկերացնել 92-ամյա Պարույրին։
Ընդհանրապես շատ բան դժվար է պատկերացնել ու երևակայել այդ զարմանալի մարդու մասին, մարդ, որի անունը Հայաստանում առասպելական էր դեռ իր կենդանության օրոք։ Միշտ կրքոտ, հափշտակող, խենթ ու խելառ քայլի ընդունակ մշտապատանի և գիտությունների դոկտոր, լեզվաբան և բանաստեղծ...
Ես վերընթերցում եմ Սևակի զարմանահրաշ բանաստեղծությունները։ Տող առ տող վեր եմ լուծում նրա վերջին, հասուն տարիների զորեղունակ ստեղծագործությունը՝ «Անլռելի զանգակատունը»։ Ինչպիսի՜ խորահմտություն, լարված մտքի ի՜նչ անհատականություն, երևույթների ու պատմության ինչպիսի՜ լայնընդգրկում։ Ո՛չ, բոլորովին էլ դժվար չի պատկերացնել, որ դա գրել է գիտությունների դոկտորը։ Բայցևայնպես, միևնույն է, հնարավոր չէ՜։ Քանզի այդ մերթ պայծառ-լուսավո՜ր, մերթ զայրացկոտ, մերթ վշտախառն, մերթ էլ ցնծուն տողերում ակադեմիզմի, ձանձրալի, փոշոտ գիտության երանգ ու հետք անգամ չկա։ Թվում է, թե այդ գիտելիքը և ըմբռնողականությունը նա ձեռք է բերել ոչ թե գրքերի (իսկ նա եղել է պարտաճանաչ աշակերտ և ուշադիր ընթերցող), այլ մի ինչ-որ անհավատալի, գերխոհերում ու զգացմունքներում, նոր են նրա բանաստեղծության էությունն ու անհատականությունը։
Դարավոր հայ գրականության մեջ առանձնահատուկ տեղ է գրավում Պարույր Սևակը (1924-1971)։
Անխոնջ եռանդով և արտակարգ ընդունակություններով օժտված Պարույր Սևակը բնագրից մայրենի հայերեն է թարգմանել համաշխարհային պոեզիայի գլուխգործոցները։ Ընդ որում, փայլուն է թարգմանել Էդուարդաս Մեժելայտիսի «Մարդը» բանաստեղծությունների ժողովածուն։ Սևակի թարգմանությունները չէին կարող փայլուն չստացվել։ Նախ՝ նա ուղղակի չէր կարողանում վատ կատարել, ինչ էլ ուզում է դա լիներ, և ապա՝ հիացմունքը մարդու նկատմամբ, տիեզերական էության հետ մարդու հարազատության խոր զգացումը նույնքան օրգանապես ներհատուկ էին նրան, որքան Ուիթմենին և Մեժելայտիսին։
Սևակը օժտված էր զարմանալի տեսընկալմամբ։ Նա կարողանում էր լինել և՛ խորաթափանց, և՛ անհոգ, և՛ զայրացկոտ, և՛ քնքուշ։ Նրա սրտում բոցկլտում էր Հայաստանի նկատմամբ սիրո անմար կրակը, սակայն այդ սերը նրա հայացքից չէր ծածկում մնացած ողջ աշխարհն անընդգրկելի։ Նա լսում էր ամեն-ամեն ինչ՝ և՛ խոտերի շրշյունը, և՛ արտերի տրոփյունը, և՛ բախյան խորալների մեջ հնչող տագնապները։ Այդ առթիվ հիշեցի մի կտոր նրա «Անլռելի զանգակատնից»։ Կոմիտասին հյուր է գալիս Բախը։ Նա Կոմիտասի հետ խոսում է գրաբար՝ այս տեսարանում զարմանալի նրբությամբ, ես նույնիսկ կասեի՝ նրբանկատությամբ արտահայտված է ազգայինի և համաշխարհայինի դիալեկտիկան։ Նա մեզ հասկանալի է ու համահնչուն։
Հոգով և բանականությամբ ընկալելով համաշխարհային մշակույթի ամեն լավը, նա կարողացավ դա ոչ թե կազմել, այլ իսկապես յուրացնել, իրենը դարձնել, յուրացնել այնպես, որ այդ «օտարը» (ի դեպ, մի՞թե ումևէ համար կարող են «օտար» լինեն Բախը կամ Մոցարտը, Շեքսպիրը կամ Լերմոնտովը) խոսեց, հնչեց մեր մայրենի լեզվով։
Զարմանալի, համարյա անըմբռնելի շատ բան կա Պարույր Սևակի մեջ։ Երբ կարդում ես նրա քնարերգությունը՝ այնպես անսքող, խորը անձնական, բայց և կրնկի վրա բաց, ապա թվում է, որ նա ի ծնե քնարերգու է։ Բայց ահա իր չափերով հսկայական «Անլռելի զանգակատուն» պոեմը նրա կյանքի գլխավոր գործն է։ Կարդում ես ու համոզվում, որ Սևակի կոչումը վիպերգության ժանրն է։ Պոեմը գրված է, ինչպես կասեին մրցավազորդները՝ «մի երկար շնչով»։ Ու բանաստեղծը ինչքան շատ բան է ամփոփել այդ մի շնչում։
Բանաստեղծը յուրաքանչյուր մարդու առաջնահերթ խնդիրն է համարում իր բարդ դարի զավակ լինելը։
«Մարդը ափի մեջ» գրքի մենախոսություններում, աչքերում, խոստովանություններում և ուղերձներում Պարույր Սևակը առաջ է քաշում իր պատկերացումը կյանքի չափանիշների նկատմամբ, դրանք կապելով համարձակ և ազնիվ մարդու հետ։ Իրեն հատուկ կրքոտությամբ և անկեղծությամբ բանաստեղծը գովերգում է մարդուն։
Պարույր Սևակը արտակարգ բարդ ասոցիացիաների բանաստեղծ է, նա մտածում և զգում է վերին աստիճանի պայծառությամբ ու ինքնօրինակ։ Հատկապես նկատելիորեն է արտահայտված դա նրա վերջին՝ «Եղիցի լույս» գրքում։ Այդ ժողովածուի բանաստեղծություններից մեր առջև հառնում է XX դարի մարդը՝ իր բարդ, հիրավի ֆաուստյան պրոբլեմներով։ Հեղինակն այստեղ հանդես է գալիս ոչ թե որպես պասիվ հանդիսատես, այլ գործող անձի դերում՝ իր տագնապալից հարցերով, պատասխաններով ու խոստովանություններով, հավատով մարդու հաղթանակի նկատմամբ։
Կյանքը, ասում է պոետը «Խարույկ սառույցի վրա» բանաստեղծությունում, մեր առջև ծառացնում է նորանոր պրոբլեմներ, պահանջում վճռական մարտ մղել «ընդդեմ աշխարհի հին սպիների»։
Եվ փա՜ռք Աստծու,
Որ մենք կարող ենք մեզ մաքրել այնպես,
Ինչպես օվկիանն է ինքն իրեն մաքրում։
Homo sapiens-ի մեծագույն թշնամին իրն է, որը երբեմն դառնում է մարդու «սոցիալական հոգևոր հիվանդությունը»։ Սևակ-բանաստեղծը հավատում է մարդկային բանականության զորությանը, իր դատն է անում իրերի նկատմամբ.
Մենք դատավոր ենք ամենքս մի քիչ։
Եվ մենք դատում ենք ու դատավարում
Յուրաքանչյուր օր,
Նույնիսկ ամեն ժամ։
...Եվ այսօր պիտի ես դատեմ... մարդկա՞նց։
Ո՛չ, այսօր պիտի ես դատեմ իրե՜ր
Ու դատապարտեմ առարկաների՛։
Պարույր Սևակը ստեղծել է նաև մի շարք խոշոր բանաստեղծական կտավներ։ Սիրո և բարոյականության պրոբլեմներին են նվիրված «Ուշացած իմ սեր», «Նահանջ երգով», «Երգ երգոց» պոեմները։ Ըստ որում դրանցից լավագույնը «Երգ երգոցն» է։ Դիմելով կնոջ իդեալին՝ բիբլիական «Երգ երգոցի» պարմանուհուն, բանաստեղծը արտահայտում է իր կրքոտ երազանքը մեծ ու հավերժական սիրո մասին։
«Եվ այր մի Մաշտոց անուն» պոեմը հայկական գրի պատմական դերի բանաստեղծական խմբավորումն է երկրի կյանքում։ Հախուռն ոգեշնչմամբ և իր ժողովրդի, պատմության խոր իմացությամբ գրված պոեմում Սևակը բացահայտում է մեսրոպյան այբուբենի տեղը հայ ժողովրդի ազգային պայքարում։
Հայկական պոեմի ողջ պատմության մեջ ամենաաչքի ընկնող երևույթն է Սևակի «Անլռելի զանգակատունը»։ Դրանում արտահայտվեց բանաստեղծի տաղանդի լավագույն, ամենաուժեղ կողմերը՝ հախուռն, կրքոտ խառնվածքը, մտքի սրությունը, գեղարվեստական գյուտարարությունը, կերպարների կերտման վարպետությունը, բառի արտահայտչականությունը։ Պոեմը նվիրված է հայոց պատմության պայծառագույն դեմքերից մեկին՝ Կոմիտասին։ Ըստ որում, պոեմում մեկ հերոս կա՝ Կոմիտասը։ Կոմիտաս-Հայաստան։ Հայաստանը բոլոր ժամանակների։ Կոմիտասի իսկական անունը եղել է Սողոմոն Սողոմոնյան։ Նա ընդունել է հիմների մեծն ստեղծող Կոմիտասի անունը, որն ապրել է նրանից տասներեք դար առաջ։ Մի՞թե դա պատմության շունչը չէ, ժողովրդի և նրա մշակույթի անընդմեջ միասնության խորհրդանիշը։
Հայ ժողովուրդը՝ ահա «Անլռելի զանգակատան» հերոսը։ Վերը ես պոեմի հերոս անվանեցի Հայաստանին։ Դրանում, անշուշտ, ոչ մի հակասություն չկա։ Հայ ոգու և հայկական սար ու հովտի նույնությունն այնքան ակնհայտ է, որ թերևս մի տեսակ ամոթ է մեկնաբանել դա։ Սևակն իր պոեմում սարսափելի մռայլ էջեր է նվիրել ազգասպանության տարուն։ Բայց, գուցե, այդ էջերում ամենասարսափելին սպանիչ հանդարտությամբ ասված երկու տողն է.
«...Հայաստան կոչված աշխարհն էլ արդեն
Լոկ անունով էր Հայաստան կոչվում»։
Աներևակայելի է Հայաստանն առանց հայի, աներևակայելի է նաև հայը ուր էլ նետած լինի նրան ճակատագիրը՝ առանց Հայաստանի
Դարձյալ Կոմիտասի մասին։ Ով-ով, բայց գրողը լավ գիտեր, թե ամենից ահավորը ո՞ր երկու թեմային ձեռք զարկելն է, ու ինչ դժվարագույն գործ է հավաստի ու համոզիչ արտահայտել դրանք։ Դա հանճարեղություն է և խելահեղություն։ Մտաբերում եմ «Համլետը»։ Մտաբերում եմ Բայրոնի «Շիլոնի բանտարկյալը»։ Մտաբերում եմ, իհարկե, Պուշկինի «Պղնձյա հեծյալը»՝ հանճարի ու խենթի իր հանճարեղ պատկերմամբ։
«Անլռելի զանգակատուն» պոեմում հանճարն ու խելահեղությունը միաձուլվել են մեկ դեմքի մեջ։ Որքան դժվար է բանաստեղծի համար նման խնդիրը։ Համարյա անկարելի։ Բայց Սևակը հաղթահարեց այն։ Երևի կրքի (և ոչ միայն մտքի ու վարպետության) շիկացումը, որով գրվել է այս պոեմը, այնպիսին է եղել, որ բանաստեղծը հավասարվեց Կոմիտասին։ Եվ լույսը Կոմիտասի, և խավարը նրա հոգու թափանցեցին ու պարուրեցին բանաստեղծի հոգին։ Թե ինչպե՞ս, ի՞նչ միջոցներով, ինչպիսի՞ մոգությամբ է հասել նա դրան, ուժերիցս վեր է ասել, սակայն Կոմիտասի հանճարին ու խելահեղությանը նվիրված էջերը, որքան էլ վերընթերցում եմ ես դրանք, դողով են պատում հոգիս։
Ու որքան լայն է սևակյան ձիրքի դիապազոնը, ի՜նչ բազմակողմանի նրա տեսընկալումը։ Նրա հոգու ոգեշունչ տողերում խառնվում են ողբերգականն ու հառաչը, սաստկությունն ու վեհությունը, բայց նա միաժամանակ «հասցնում է նկատել, թե վաղ գարնանը ճուտիկը (այ քեզ հիմարիկ) ինչպես է կտցում չբացված բողբոջների ստվերը հողի վրա, ինչպես ծերուկ հաճարին, տնքտնքալով, խեժով կարկատում է իր կեղևը, որ խեղվել էր թուրքական գնդակից, ինչպես խամուտի համար կտրված սպիտակ բարդին վիճում է կացնի հետ։
Հիրավի երկնային շնորհ։
«Անլռելի զանգակատունը» քնարա-խոհական պոեմ է Կոմիտասի, ժողովրդի կյանքի հետ նրա ստեղծագործության ներքին խոր կապի մասին։ Պոեմը բաղկացած է վեց մասից, որոնք իրենց հերթին բաժանվում են մի քանի գլխի («ղողանջների»)։ Այդ «ղողանջներից» յուրաքանչյուրը լուսաբանում և իմաստավորում է Կոմիտասի կյանքի այս կամ այն միջադեպը։ Միավորվելով գլուխների մեջ, որոնք բանաստեղծն անվանում է «համազանգ» (այսինքն՝ համահնչում, պատարագի ժամանակ բոլոր զանգերի միասնական մեղեդի), ապա և մեկ միասնության մեջ, բոլոր «ղողանջներին» ամբողջությամբ վերցրած ստեղծում են հայկական երաժշտության հանճարի հարուստ ու անկրկնելի աշխարհը, որը և կոչվում է «Անլռելի զանգակատուն»։
Պոեմի հինգերորդ մասն ամփոփում է ժողովրդական ողբերգության հոգեցունց պատկերները։ Իր հարյուրավոր ու հազարավոր հայրենակիցների մահը տեսած Կոմիտասը, ում հետապնդում են մղձավանջները, կորցնում է բանականությունը։
Պոեմի վերջին մասը նվիրված է հայ ժողովրդի վերածննդին։ Նրա ավարտական տողերը հնչում են որպես հանդիսավոր հիմն մահվան սարսափների միջից հառնած կյանքին.
«...Դու չիմացար, որ աշխարհով
Կայծակեցին ահեղ շանթեր,
Եվ ազգը քո՝ որբ ու անտեր,
Բզի՜կ-բզիկ,
Ծվա՜տ-ծվա՜տ,
Լքված Աստծուց և Մարդկանցից,
Զրկված անգամ հուսո գանձից,
Ի դեմս ամեն բարեկամի
Լոկ տեսնելով ծախու կավատ,
Մինչև մրուր դատարկելով
Վհատության գավ ու գավաթ, -
Նույն ազգը քո հանկարծ մեկեն
Վերադարձավ նոր մի հավատ.
Հոգեվարքի իր մահիճում
Հոգեդարձը վերածնվեց,
Մի նոր կյանքի հույսով զինվեց...»։
Վերածնված հայրենիքում, ասում է բանաստեղծը, վեր է խոյանում նաև կոմիտասյան մեղեդիների կախարդական զանգակատունը, մեկ անգամ ևս հավաստելով ժողովրդի անմահությունը։
«Անլռելի զանգակատուն» պոեմում Պարույր Սևակն ընթերցողի առջև հանդես է գալիս որպես հայոց լեզվի՝ դրա ողջ հարստությամբ, գեղեցկությամբ և ճկունությամբ, գանձարանի լիիրավ տեր, պոեզիայի նոր ուղիներ նախանշող ստեղծագործողներ։
«Անլռելի զանգակատուն» պոեմում Սևակի տաղանդը բացահայտվում է այնպիսի փայլով և անհավատալի բազմերանգությամբ, այնպիսի տիտանական ուժով ու անընդգրկելի խորությամբ, որ անհնար է սրտակեղեք ափսոսանքով ասել՝ ինչ վաղ հեռացավ մեզանից Պարույրը։ Դեռ ինչպիսի ստեղծագործություններ (և արդեն ոչ ոք չի կարող ստեղծել դրանք նրա փոխարեն) կնվիրաբերեր նա իր ժողովրդին։
Չկա Սևակը։ Չկա անվախճան կյանքի մեծն երգիչը։ Այդ նա է գրել համառ տողերը.
Եվ կիսամեռ
Ու արնաքամ,
Գերեզմանից վերադարձանք
մենք շատ անգամ։
Ավա՜ղ, պոեզիայի մեծ ճշմարտությունը ոչ միշտ է համընկնում առօրյա կյանքի իրողությանը։ Մահը սովոր չի զիջել իր զոհերին։
Ինչ է մնացել Սևակից։ Ոչ միայն գեղանուշ, կենդանի ու բոցավառ բանաստեղծություններ, որ նման չեն և ոչ մի այլ չափածոյի։ Մնաց նաև հավերժական ու համաժողովրդական սերը Հայաստանի։
Պարույր Սևակի անունը մեծ հարգանքով է շրջապատված Հայաստանում։ Այնպիսի սեր, ինչպիսին տածում է Հայաստանը Սևակի նկատմամբ, ինձ թվում է, Հայաստանը երբեք ու ոչ ոքի չի տածել։
Ֆելիքս Բախչինյան