Ամերիկյան գավառի առասպելաբանությունը՝ Ջոն Ափդայքի վեպերում
Չափազանց շատ է գրել Ջոն Ափդայքը, թողել է հարուստ գրական ժառանգություն՝ շուրջ 50 հատոր, ինքնարտահայտվել է գեղարվեստական և ոչ գեղարվեստական գրականության ամենատարբեր ժանրերում՝ «սոնետից մինչև քարոզ», անդրադարձել Փենսիլվանիայում անցկացրած իր մանկությանը, ուսանողական տարիներին, սիրային արկածներին ու ճանապարհորդություններին։ Մամուլը նրան անվանել է «Ամերիկյան կայսրության հետպատերազմական ծաղկման շրջանում սեքսի, ամուսնալուծության և այլ արկածների գիտակ ժամանակագիր»։ Նա գրել է ոչ թե խոշոր իրադարձությունների՝ պատմական բեկումների, պատերազմների, տնտեսական ճգնաժամերի մասին, այլ հիմնականում անդրադարձել է ընտանեկան, միջանձնային ու հատկապես միջսեռային հարաբերություններին, վեր է հանել բողոքականներով բնակեցված ամերիկյան գավառական քաղաքների միջին դասի բնակիչների ներքին հակասությունները, որոնումներն, օտարացումն ու անբավարարվածությունը։ Ջեյմս Ջոյսի հետևությամբ նա էլ առաջին հայացքից ամենասովորական, պարզունակ կյանքի խորքում տես ել է ուշադրության արժանի իրադարձություններ, չեխովյան աբսուրդ, «իրականության նոր կողմերը»։
Ափդայքը բարդ երևույթները ընթերցողին հեշտությամբ հասկանալի, բայց և բանաստեղծականությամբ հագեցած լեզվով է բացատրում․ այդպիսի մի տիպական դրվագ կա «Կենտավրոս» վեպում, երբ ուսուցիչ Քոլդուելը աշակերտներին ներկայացնում է աշխարհի վրա կյանքի ծագման պատմությունը՝ պրոյեկցելով այն շաբաթվա մի քանի օրերի վրա։ Մի կողմից՝ սա աստվածաշնչյան չափումն է (մտաբերենք արարչագործության օրերը), մյուս կողմից՝ ժամանակակից ուսումնական շաբաթի ձևաչափը։ Աբսուրդային պատկեր՝ կյանքի ծագման պատմությունը դասասենյակային քաոսի ֆոնին․«Մի րոպե առաջ, սրած կայծքարով, վառվող աբեթով, մահվան նախագուշակությամբ հայտնվեց ողբերգական մի կենդանի,» -այդ պահին զանգը հնչեց, մի թնդյուն անցավ հսկայական շենքի միջանցքներով. սրտխառնոցը համակեց Քոլդուելին, բայց նա տիրապետեց իրեն, քանի որ երդվել էր ավարտել.-«...որը մարդ է կոչվում»:
Ըստ Ափդայքի՝ «գրքերը գրվում են աշխարհին ոչ թե հեղինակի, այլ նրա աշխարհընկալման մասին պատմելու համար։ Ես դեպի այդ աշխարհ նայող պատուհաններից սոսկ մեկն եմ»։
Ջոն Հոյեր Ափդայքը ծնվել է 1932 թվականին Փենսիլվանիայի նահանգի փոքրիկ քաղաքներից մեկում՝ Ռեդինգում։ Ծնողներն ունեին հոլանդական և գերմանական ծագում։ Մանկությունն անց է կացել տնտեսական ճգնաժամի ու համաշխարհային պատերազմի բերած զրկանքների պայմաններում։ Մաթեմատիկայի ուսուցիչ և բողոքական հոգևորական հայրը նյարդային մարդ էր, Ջոնի գլխավոր հենարանը եղել է գրական հակումներ ունեցող մայրը, որն իր միակ զավակին հավատ ու վստահություն է ներշնչել սեփական ուժերի հանդեպ։ Գրելուց բացի՝ Ափդայքը զբաղվել է ծաղրանկարչությամբ․ նրա մանկության երազանքն էր աշխատել Ուոլթ Դիսնեյի ընկերությունում՝ որպես նկարիչ։
Ափդայքը գրական հմտությունների առաջին նշանները ցուցաբերել է Հարվարդի համալսարանում սովորելիս։ Նա խմբագրում էր համալսարանի երգիծական ամսագիրը, որն Ամերիկայում որոշակի ճանաչում ուներ։
Հարվարդում Ափդայքի մտերիմ դասընկերներից էր հայազգի գրող Մայքլ Առլեն Կրտսերը։ Մայքլն Ափդայքի հեղինակային դիրքորոշումը բնութագրել է որպես «հիասքանչորեն կրավորա-հարձակողական»։ Իր հերթին Ջոն Ափդայքն Առլենի մասին գրել է. «Մայքլ Առլենը գրում է այնպես, ինչպես սահում է ջրաբզեզը»։
1954 թվականին Ափդայքը գերազանցությամբ ավարտել է Հարվարդի համալսարանը, ապա Անգլիայում, Օքսֆորդի համալսարանի արվեստի դպրոցում մասնակցել նկարչության մեկամյա դասընթացի։ Անգլիայից վերադառնալով՝ նա երկու տարի աշխատել է «Նյու Յորքեր» պարբերականում, որտեղ հրատարակել է իր առաջին պատմվածքները։
Նշենք, որ Ափդայքը բարձր է գնահատել Վիլյամ Սարոյանի ստեղծագործությունները ու ըստ ամենայնի վաղ շրջանում՝ իր պատանեկության ու հարազատների մասին գրելիս (ինչպես «Վճիտ հայացք Արծաթե քաղաքում» պատմվածքում) որոշակիորեն ազդվել իր ավագ գրծընկերոջից։ Ավելին՝ սարոյանական շունչն առկա է նույնիսկ Ափդայքի այդ շրջանի պատմվածքների վերնագրերում՝ «Օրհնյալ մարդը Բոստոնից, տատիկիս մատնոցը և Ֆանինգ կղզին» կամ «Վերջին հանդիպման րոպեները»։
1957-ին նա անսպասելիորեն լքել է Նյու Յորքը՝ նախընտրելով Մասաչուսեթսի գավառական անդորրը։ Այստեղ էլ ամբողջությամբ նվիրվել է գրականությանը՝ այն դիտարկելով իբրև ապրուստի միջոց։
Ջոն Ափդայքի հրատարակած առաջին ժողովածուն (1958) բաղկացած էր հիմնականում թեթև, հեգնական բանաստեղծություններից։ 1959-ին հրատարակեց առաջին վեպը՝ «Տոնավաճառը անկելանոցում», որ պատմում էր ծերանոցի բնակիչների մասին և զուգահեռներ էր անցկացնում Հռոմեական կայսրության անկման ժամանակաշրջանի ու ժամանակակից Ամերիկայի միջև։ Երիտասարդ հեղինակը բավական արագ գրական ճանաչման արժանացավ։
Նրան հատկապես մեծ հռչակ բերեց 1960 թվականին հրատարակված «Ճագար, վազիր» վեպը։ Դրա հերոսը «Ճագար» մականունով ամերիկյան գավառացի Հարրի Էնգստրյոմն է՝ վեհերոտ քաղքենի, որը կորցրել է իր ինքնությունը և նախընտրում է իրական կյանքից պատսպարվել հարմարավետ թաքստոցում։ Վեպում նկարագրվում են թաքստոցի որոնումներում նրա հետ պատահող դեպքերը, նրան տանջող վախերը, մղձավանջները։ Ընդսմին, հակահերոսի անընդհատ վազքը արքետիպային մեծ ճանապարհորդությունների յուրահատուկ նմանակումն է (պարոդիա)․ «նախ որոշիր, թե ուր ես ուզում գնալ, հետո գնա»։ Ափդայքը պատմել է, որ այս նյութով հետաքրքրվել է դեռ մանկության տարիներին, երբ հաճախ լսել է իրեն դպրոցից տուն ուղեկցող հոր տրտունջները։ Ասես լիիրավ գործող անձ լինի «սիրո ապաստարան» Բրյուեր հորինովի քաղաքն իր մերձակայքով, որտեղ ծավալվում են վիպաշարի գործողությունները։
Էսկապիստական այս քառագրության վերջին երկու՝ «Ճագարը հարստանում է» և «Ճագարը հանգստի է անցնում» վեպերի համար հեղինակն արժանացել է Պուլիցերյան մրցանակների։
ԱՄՆ Գրքի ազգային մրցանակի արժանացած «Կենտավրոս» վեպը (1963) ավագ դպրոցի գիտության ուսուցչի և նրա դեռահաս որդու մասին է։ Վեպը բացահայտում է հեղինակի հրապուրվածությունը հին հունական դիցաբանությամբ․ նա զուգահեռներ է անցկացնում ուսուցչի (հայր Քոլդուել) ու մարդաձիերից ամենաիմաստունի՝ Քիրոնի միջև, իսկ որդի Քոլդուելը մերօրյա, նվազ հերոսական Պրոմեթևսն է, որն ընդդիմանում է Զևսին: Ափդայքի խոսքերով՝ գիրքը հարգանքի տուրք է իր հորը։ Ըստ պրոֆեսոր Անդրեյ Աստվածատուրովի՝ «վեպը անչափ նշանակալից էր այդչափ երիտասարդ գրողի համար, և նա չափազանց շատ բան արտահայտեց այդ վեպում, ուստի հաջորդող վեպերը, կարծում եմ, մի փոքր ավելի թույլ էին»։ Հետագայում Ափդայքը կրկին ու կրկին անդրադարձավ առասպելաբանություններին՝ իր վեպերում տալով դրանց ժամանակակից, երբեմն պարզեցված մեկնաբանությունը։
1964 թվականին Ափդայքն ուղևորվում է Խորհրդային Միություն, լինում Մոսկվայում, Լենինգրադում, Կիևում, որտեղ հանդիպում և մտերմանում է կինոռեժիսոր Սերգեյ Փարաջանովի հետ, ապա՝ Թբիլիսիում ու Երևանում։ Նոյեմբերի 5-ին Երևանում կնոջ՝ Մերիի հետ, նա այցելում է Մարտիրոս Սարյանի տուն և արվեստանոց, ինչի մասին տեղեկանում ենք վրձնի վարպետին ուղղված նամակից։ Գրողը նշում է, որ իրենք հաճույք են ստացել՝ տեսնելով Սարյանի «բերկրալի ու հզոր նկարները, որոնց մասին հիշողություններն արդեն իսկ դարձել են այս հրաշալի երկիր այցելությանս մասը»։ Հանդիպել է նաև հայ գրողների հետ։ Ի դեպ, Հայաստան այցելելուց հետո Ափդայքն ասել է, թե որոշ ամերիկացի գրողներ ավելի ճանաչված են Հայաստանում, քան իրենց հայրենիքում։ Ստացած տպավորություններով նա գրել է «Երևան» բանաստեղծությունը, իսկ հետագայում նրա հերոսներից գրող Հենրի Բեքը (համանուն վիպաշարում) որոշ մոտավորությամբ կրկնել է հեղինակի ճանապարհորդությունը։ Հայկական թեմաներ ու հայազգի գործող անձինք հանդիպում են նաև Ափդայքի այլ ստեղծագործություններում։ Իր գրչին հատուկ դյուրությամբ գրողը երբեմն տեղի է տվել կարծրատիպերին։ Մասնավորապես, վերոնշյալ Բեքի մասին Ափդայքը 1971-ին ասել է, թե նա «հրեա է նույն անխուսափելիությամբ, ինչ մտացածին գորգերի վաճառողը կլիներ հայ»։ Գրաքննադատ Ադամ Քիրշը հետևյալ կերպ է մեկնաբանել նրա խոսքերը․ «Այս համեմատության մեջ ինչ-որ անքաղաքավարի բան կա. պարզապես հարցրեք որևէ հայի՝ նա կցանկանա՞ր, որ իրեն կարծրատիպորեն պատկերացնեն որպես գորգավաճառի»։ Իսթվիքյան վիպաշարում բազմիցս հիշատակվում է այն խանութը, որը պատկանում է մի «հայ ընտանիքի՝ այնքան մեծաթիվ, որ ոչ ոք ճշգրտորեն չգիտեր, թե իրականում քանի հոգուց էր այն բաղկացած. ամեն անգամ ձեզ հանդիպում էին տարբեր հասակի անծանոթ հայեր, բայց բոլորն էլ խելացի, խոնավ աչքերով և ճակատներին թափված փայլուն, գանգուր մազերով»։
Հոգևոր կյանքից զուրկ, «սպառողական հասարակության» մաս հանդիսացող կերպարների կենցաղը, ամուսնական դավաճանությունները, անսանձ մարմնական կրքերը ու սեռական հարաբերությունները մանրամասնորեն պատկերող վեպերից են «Ամուսնական զույգերը» (1968) և «Եկ ամուսնանանք»-ը (1976)։
Ափդայքի արձակում ժողովրդական հեքիաթների ու առասպելների, աստվածաշնչյան, շեքսպիրյան և այլ մոտիվները վերարծարծվում են՝ հաճախ բավական պարզեցված մեկնաբանությամբ, կամ հետմոդեռնիզմին հատուկ դեմիֆականացման միջոցով։ Մյուս կողմից՝ հեղինակի ստեղծած կերպարները ոչ միայն նրա ժամանակակիցներն են, այլև «օժտվում» են նրա կենսագրության տարբեր դրվագներով։
Ափդայքը մի առիթով ասել է, որ «դեռևս միֆերից զերծ ոչ մի գիրք չի գրել»։ Ըստ նրա՝ նոր վեպերի հիմքը միևնույն հավերժական սյուժեների նորովի ներկայացումն է․ Ափդայքի ուշ շրջանի տարաշխարհիկ բովանդակությամբ վեպերից է «Բրազիլիան» (1994), որը Տրիստանի և Իզոլդայի լեգենդի ժամանակակից, լատինամերիկյան մեկնաբանությունն է․ գրավիչ պատումը, քնարականությամբ աչքի ընկնող շարադրանքը, բացորոշ սեռական տեսարանները կոչված են հետաքրքրելու մասսայական ընթերցողին։ Իսկ «Գերտրուդ և Կլավդիոս» վեպը (2000) վերարծարծում է «ամենաանիծյալ սիրահարների» պատմությունը՝ հին աղբյուրների գործածությամբ։
Կյանքի վերջին շրջանում Ափդայքն աստիճանաբար անցում է կատարել հետմոդեռնիզմին, նրա նոր վեպերը հակասական գնահատականների են արժանացել։ Ճանաչված գրաքննադատ Հարոլդ Բլումը նշել է, որ չնայած վիպասանն ունակ է ստեղծել «գեղեցկորեն հակիրճ պատումներ», նրան պակասում է մեծ գրականությանը հատուկ խորությունը։ Նա Ափդայքին անվանել է «աննշան վիպասան՝ նշանավոր ոճով»։ Մեկ այլ քննադատ մեղադրել է հեղինակին «փայլուն ոճով անպետք, վուլգար ստեղծագործություններ» հրատարակելու համար։
Այդուհանդերձ, Ափդայքը երբեք չի դադարել գրելուց՝ տարեկան հրատարակելով միջինը մեկ գիրք, քանզի համոզված է եղել, որ «գրելը քեզ ավելի մարդկային է դարձնում»։ Կյանքի վերջում հիմնականում տպագրել է գրաքննադատական հոդվածներ և ակնարկներ։ Մահը վրա է հասել 2009 թվականի հունվարի 27-ին, Մասաչուսեթսի գավառական մի քաղաքում՝ հար և նման իր պատկերած փոքրիկ քաղաքներին։
Դժվար է որևէ այլ դասական հեղինակի մտաբերել, որն իր կյանքի ընթացքում այսքան վիպաշարեր ստեղծած լինի։ Դրանցով ամերիկացի գրողը, ոչ առանց մեծ միֆաստեղծ Ջեյմս Ջոյսի ազդեցության, հյուսել է ժամանակակից, և առաջին հերթին՝ գավառական Ամերիկայի ոչ մի բանով աչքի չընկնող, բայց աբսուրդով ու ողբերգությամբ լի կյանքի առասպելաբանական պատումը։ Ափդայքի կերտած կերպարներում հերոսական քիչ բան կա, նրանք, ինչ խոսք, միանգամայն զիջում են իրենց առասպելական նախատիպերին, բայց փոխարենն արդարացնում են բրեխտյան հայտնի բանաձևումը՝ «դժբախտ է այն երկիրը, որը հերոսների կարիք ունի»։
Աշոտ Գրիգորյան
Լուսանկարը՝ Յուսուֆ Քարշի, 1984 թ․